Τμήμα κοινωνιολογίας και ανθρωπολογίας και κέντρο Πολιτικών Τεχνολογίας, SUNY Ινστιτούτο Τεχνολογίας, Utica, Νέα Υόρκη 13504-3050

Λέξεις κλειδιά: Τεχνολογία της πληροφορικής, πολιτιστικές προοπτικές πάνω στη χρήση υπολογιστών, πολιτιστική κατασκευή τεχνολογίας, τεχνολογικά ενεργά δίκτυα, επανάσταση των υπολογιστών.

Αυτή η εργασία κάνει μια ανασκόπηση των ανθρωπολογικών και των σχετιζόμενων με αυτές πολιτιστικών μελετών που αφορούν στη σχέση ανάμεσα στη νέα τεχνολογία και στις αλλαγές που έχει επιφέρει στους χώρους εργασίας κατά την περίοδο των δέκα τελευταίων ετών. Οι υπολογιστές είναι μηχανές που επεξεργάζονται δεδομένα με μεγάλη ταχύτητα και ευελιξία για να εξάγουν πληροφορίες. Εφόσον η τεχνολογία η οποία είναι ευρέως διαδεδομένη στους χώρους εργασίας τα τελευταία χρόνια, βασίζεται επί το πλείστον στους υπολογιστές, η έκφραση “χρήση υπολογιστών” χρησιμοποιείται εδώ με την έννοια “χρήση νέας τεχνολογίας”.

Υπάρχουν αρκετοί λόγοι για τους οποίους οι ανθρωπολόγοι θα έπρεπε να ενδιαφέρονται για τη σχέση χρήση των υπολογιστών/ εργασίας / κοινωνικής αλλαγής. Θεωρητικές διαμάχες σε θέματα διαπειθαρχικών τεχνολογικών μελετών (π.χ. μεταξύ διερμηνευτών και υλιστών) είναι παρεμφερείς με αλληλοσυγκρουόμενες απόψεις εντός του επιστημονικού μας κλάδου, τις οποίες και επηρεάζουν έντονα. Η σχέση χρήσης υπολογιστών/ αλλαγών είναι γενικότερα ενδιαφέρουσα στα πολύπλοκα κοινωνικά πλαίσια , στα οποία όλο και πιο πολύ εργαζόμαστε. Οι προτάσεις πολιτικής ,για να κερδίσουν υποστήριξη, πρέπει να πείθουν ότι μπορούν να είναι αποτελεσματικές και επομένως πρέπει να εναρμονίζονται με τη λαϊκή αντίληψη. Έτσι , μια ευρεία σειρά από σκόπιμες κοινωνικές και οικονομικές παρεμβάσεις πολιτικής θεωρεί την επικέντρωση στη χρήση των υπολογιστών ως δεδομένο για μια οικονομική αναζωογόνηση.

Αρκετές πρόσφατες εθνογραφικές μελέτες περιγράφουν χώρους εργασίας , εφοδιασμένους με νέα τεχνολογία, συναφείς πληροφοριακές πρακτικές και σχετικούς κοινωνικούς μεσολαβητές, συμπεριλαμβανομένου της τάξης, του φύλου και της εθνικότητας. Αυτή η ανασκόπηση επικεντρώνεται κυρίως σε μελέτες στις Ηνωμένες Πολιτείες , οι οποίες εξετάζονται κυρίως από την άποψη της γενικής τους συμβολής στην κοινωνική μελέτη της εργασίας και της τεχνολογίας , και της ειδικής τους σχέση με την πρόταση του ενεργού δικτύου. Η ανασκόπηση ολοκληρώνεται με μια εκτίμηση των αδυναμιών της συνεισφοράς της ανθρωπολογίας στη μελέτη των σχέσεων.

Επειδή είναι τόσο πλατιά διαδεδομένο , οποιαδήποτε έρευνα πάνω στις κοινωνικές επιπτώσεις της χρήσης υπολογιστών θα πλαισιώνεται από την πεποίθηση ότι βιώνουμε μια κοινωνική επανάσταση που βασίζεται στους υπολογιστές. Αυτή η πεποίθηση είναι εύλογη γιατί υπάρχουν ενδείξεις ουσιώδους, πολυδιάστατης αλλαγής στους σύγχρονούς κοινωνικούς σχηματισμούς, και τέτοιες αλλαγές συσχετίζονται χρονικά με την ταχεία εξάπλωση της χρήσης υπολογιστών. H επικρατούσα κοινή λογική ερμηνεύει αυτό τον συσχετισμό ως εξής : (α) η εξάπλωση της νέας τεχνολογίας που βασίζεται στους υπολογιστές μετασχηματίζει τη φύση της εργασίας και (β) αυτός ο μετασχηματισμός της εργασίας παράγει μια ευρέως μετασχηματισμένη κοινωνία. Η επικρατούσα άποψη ότι οι υπολογιστές σχεδόν άμεσα μετασχηματίζουν την κοινωνία ισχύει τόσο για τις υπεραναπτυσόμενες όσο και για τις υποανάπτυκτες χώρες. Αυτή η θέση παίρνει εκπαιδευτική μορφή σε μαθήματα τύπου “ Υπολογιστές και Κοινωνία ” τα οποία θίγουν “ την επίδραση των υπολογιστών στην κοινωνία ”. Η δημοτικότητα αυτής της άποψης μπορεί να εδραιωθεί εξετάζοντας τα πιο σύγχρονα εκπαιδευτικά ή πολιτικά σχέδια για το εργατικό δυναμικό. Για παράδειγμα το νέο πρόγραμμα “μονοπάτια καριέρας”, το οποίο συντάχθηκε με τη συνεργασία της κυβέρνησης της πολιτείας της Νέας Υόρκης , της ένωσης καθηγητών και του Συμβουλίου των Επιχειρήσεων , επαναπροσδιορίζει τις νέες ικανότητες για εργασία οι οποίες απαιτούνται από την τεχνολογία.

Μια δημοφιλής εκτίμηση της αλλαγής που επέφερε η επικράτηση των υπολογιστών “computopian”, παρουσιάζει τις επιδράσεις της χρήσης υπολογιστών ουσιαστικά σαν θετικές. Αυτή είναι η επικρατούσα άποψη τόσο στις Ηνωμένες πολιτείες όσο και στα κράτη της πρώην Σοβιετικής Ένωσης. Δανειζόμενος από τις παρατηρήσεις του William(130) για τις εκφυλισμένες ή σάπιες τάσεις των σύγχρονων κοινωνικών μετασχηματισμών , διαλέγω να αποκαλέσω την άλλη αντίθετη άποψη “computropian” . Σύμφωνα με αυτή την άποψη , η επικράτηση των υπολογιστών έχει άμεσες συνέπειες , ειδικά στις ήδη ευάλωτες κοινωνικές ομάδες όπως η εργατική τάξη. Τέτοιες απόψεις εκφράστηκαν έντονα στις Σκανδιναβικές χώρες , για παράδειγμα. Το ουσιαστικό ζήτημα , ωστόσο , είναι ότι και οι δύο απόψεις δέχονται τη βασική αρχή μιας κοινωνικής επανάστασης προκληθείσας από τους υπολογιστές.

Έχω αναφέρει περιληπτικά (58) ουσιώδεις εμπειρικές αποδείξεις ότι τόσο η μια όσο και η άλλη εργασία δεν έχουν αλλάξει και τόσο πολύ , ότι η έκταση της κοινωνικής αλλαγής μεγαλοποιείται , ή ότι η σχέση μεταξύ αυτών των τύπων αλλαγής είναι αδύναμη , σημαντικά επηρεαζόμενη από άλλες κοινωνικές δυνάμεις. Πράγματι , το πώς η κοινωνία αλλάζει έχει περισσότερο να κάνει με το πώς οι άνθρωποι ερμηνεύουν την επικράτηση των υπολογιστών, παρά με οποιαδήποτε άλλη ξεχωριστή τεχνολογική επίδραση.

Εκφραζόμενη σύμφωνα με τη θεωρία του ενεργού δικτύου, η επανάσταση των υπολογιστών είναι η άποψη σύμφωνα με την οποία η χρήση των υπολογιστών στην πράξη αποτελεί ένα νέο σημαντικό ψ. Αυτή η λιγότερο ισχυρή άποψη είναι λιγότερο ευάλωτη στις κριτικές που περιγράφηκαν παραπάνω. Το να περιγράψουμε μια τεχνολογική αλλαγή από την άποψη της θεωρίας του ενεργού δικτύου μας επιτρέπει να διασπάσουμε την έρευνά μας σε διάφορες αλληλοσυνδεόμενες διαστάσεις :

1. Είναι σταθερό το καινούριο ενεργό δικτυο ή σύστημα ;
2. Έχουν όντως τα τεχνουργήματα- π.χ. υπολογιστές - τη δυνατότητα να κάνουν ό,τι τους αποδίδεται ότι είναι σε θέση να κάνουν στο κοινό πεδίο δράσης του δικτύου;
3. Γίνονται οι δυνατότητες για νέους τύπους δραστηριοτήτων που διαφαίνονται στο νέο δίκτυο πράγματι κατανοητές ;
4. Συνδέεται το νέο δίκτυο με νέες μορφές κοινωνικής δράσης ;
5. Χαρακτηρίζεται από τις κοινωνικές συμμαχίες ως σημαντικά διαφορετικό από τους άμεσους προκατόχους του ;
6. Ομάδες και οργανισμοί με σημαντική κοινωνική δύναμη, είτε νέα είτε προϋπάρχουσα, πλαισιώνουν πράγματι τις δραστηριότητες τους σύμφωνα με τις αρχές που είναι ενσωματωμένες στην τεχνολογία ;

Αν κάποιος επιθυμεί να αντλήσει συνέπειες - στην κοινωνική πολιτική ή σχεδιάζοντας εργασιακές διαδικασίες , για παράδειγμα - από την κοινωνική μελέτη της χρήσης υπολογιστών σαν ένα τεχνολογικό ενεργό δικτυο , θα πρέπει να είναι σε θέση να πει κάτι παραπάνω για τα εσωτερικά χαρακτηριστικά ενός νέου δικτύου , όπως για παράδειγμα να καθορίσει λεπτομερώς τις πήγες της σταθερότητάς του. Υπάρχει ελάχιστη βιβλιογραφία πάνω στο πώς κάποιος καθορίζει ποια τεχνολογικά ενεργά δίκτυα σχετίζονται με βασικές κοινωνικές αλλαγές , ακόμα και με εξελικτικές αλλαγές , και ποια όχι. Για να πει κανείς ότι το νέο τεχνολογικό ενεργό δικτυο που βασίζεται στην τεχνολογία είναι σημαντικό , χρειάζεται μέτρα σπουδαιότητας. Εν συντομία, το θέμα στη σχέση της νέας τεχνολογίας με την εργασία και την κοινωνία είναι κατά πόσο τα τεχνολογικά ενεργά δίκτυα που βασίζονται τους υπολογιστές είναι αξιοσημείωτα καινούρια. Κοντινές αναλογίες της θεωρίας ότι η χρήση των υπολογιστών αποτελεί ένα σημαντικά νέο τεχνολογικό ενεργό δικτυο μπορούν να βρεθούν στη σύγχρονη κοινωνική σκέψη , όπως στον “post-Fordism”. Fordism ήταν το όνομα που έδωσε ο Gramsci(47) για το είδος της κοινωνίας που ξεπρόβαλε στα μέσα του εικοστού αιώνα, που χαρακτηριζόταν από τη μαζική κατανάλωση προϊόντων που παράγονταν μαζικά όλο και πιο πολύ μέσω μιας σταθερής ή έτσι επονομαζόμενης “Detroit” αυτοματοποίησης. Για τον Harvey(63) , η μεταμοντέρνα post-Fordism κοινωνία “...είχε εν μέρει επιτευχθεί μέσα από την ταχεία ανάπτυξη νέων οργανωτικών μορφών και νέων τεχνολογιών στην παραγωγή. Αν και τα τελευταία μπορεί να προήλθαν από την αναζήτηση στρατιωτικής ανωτερότητας , η εφαρμογή τους είχε όλη να κάνει με το ξεπέρασμα του Fordism ... ”(σελ.284). Ομοίως, ο Castells παρουσιάζει τη νέα τεχνολογία και την αλλαγή στην πολιτική οικονομία σαν τις διπλές πηγές της “χώρας πληροφοριών”, την οποία βλέπει σαν τη νέα χαρακτηριστική διαστημική μορφή. Η άποψή του για τη τεχνολογία ηχεί στις ισχυρές θεωρίες των Piore και Sabel(108) .

Τέτοια επιχειρήματα τοποθετούν τη νέα τεχνολογία που βασίζεται στη χρήση των υπολογιστών εντός μιας αναπτυξιακής σειράς που μπορεί να καθοριστεί εμπειρικά. Αυτό επιτρέπει σε κάποιον να διαχωρίσει ουσιωδώς τα νέα δίκτυα από “απλώς άλλη μια τεχνολογία (55)”. Αναγνωρίζοντας τη σπουδαιότητα της εργασίας , αυτά τα επιχειρήματα παραδέχονται επίσης ότι οποιοδήποτε ουσιαστικά νέο δίκτυο δημιουργεί νέες παγκόσμιες απόψεις (μετα-μοντερνισμός) και / ή μια νέα χωρική τάξη (χώρα πληροφοριών). Σε αυτά τα πιο λεπτά επιχειρήματα , η σχέση νέας τεχνολογίας-κοινωνικής αλλαγής προβάλλει ως το κεντρικό θέμα της σύγχρονης κοινωνικής σκέψης.

Το μεγαλύτερο μέρος των αντιλήψεων της χρήσης των υπολογιστών στην ανθρωπολογία σχετίζονται με την εργασία και την κοινωνική αλλαγή σύμφωνα με αυτή την ανασκόπηση, αλλά υπάρχουν δυο σημεία σημαντικής διεπαφής. Η μία είναι στην εργασία των λόγιων όπως ο Read(109), για τον οποίο ο υπολογιστής μπορεί να χρησιμοποιηθεί σαν ένα εργαλείο για να ανακαλυφθούν υποβόσκουσες πολιτιστικές δομές κρυμμένες στους αβοήθητους ανθρωπολόγους, ή όπως ο Lundsgaard(86), για τον οποίο οι οντότητες που συμπεριλαμβάνονται σε έμπειρα συστήματα αποτελούν ξεχωριστά πολιτιστικά βασίλεια με τα δικά τους δικαιώματα [Forsythe(39)]. Ο Batteau (7) επιχειρηματολογεί ότι οι ανθρωπολόγοι έχουν πολλά να μάθουν από τα αποτελέσματα μεθοδολογιών δομημένων με βάση τους υπολογιστές που χρησιμοποιούνται από τους μηχανολόγους για να αυξήσουν την λειτουργικότητα. Ένα δεύτερο σημείο άρθρωσης είναι στην εργασία των ανθρωπολόγων όπως ο Sapir(117) και ο Gatewood(44), των οποίων ο συλλογισμός για την δική τους χρήση των υπολογιστών παρέχει μια ενδιαφέρουσα αντιπροσωπευτική διόραση για το τι η χρήση υπολογιστών εμπεριέχει.

Οι περισσότεροι από τους ανθρωπολόγους που ασχολούνται με τη χρήση υπολογιστών, παρόλα αυτά, απλά δημιουργούν μια pro forma θέση σε σχέση με την κοινωνική επιρροή των υπολογιστών σε μια εισαγωγή ή ένα επίλογο και περιθωριοποιούν την αντίληψη στο υπόλοιπο της ανάλυσης τους. Η θέση τους είναι διφορούμενη και εμφανίζεται να δέχεται την επανάσταση των υπολογιστών υιοθετώντας την επιχειρηματολογία τους αλλά ανεπιφύλακτα απορρίπτοντας τους αναλυτικά, τονίζοντας άλλους μη-τεχνολογικούς μεσολαβητές.

Η εξερεύνηση του Gregory(49) για την οργανωτική διαμάχη στη Silicon Valley είναι ένα πρώιμο παράδειγμα της έμφασης της διαφοράς σε επαγγελματικούς πολιτισμούς περισσότερο από τις προοπτικές της μηχανής να εξηγήσουν τις δυναμικές που έπεται η εισαγωγή της καινούργιας τεχνολογίας. Από μία προηγούμενη μελέτη για τις συνέπειες των διαφορών μεταξύ των διευθυντών και των επιστημόνων μέσα σε γενετικά μηχανολογικές εταιρείες (28) έως και την τελευταία του εργασία για τις επιδράσεις στην παραγωγή ,των διαφορών στους επαγγελματικούς πολιτισμούς μεταξύ των μηχανικών που εκπαιδεύτηκαν στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ιαπωνία (31,32),ο Dubinskas ,ένας από τους μεγαλύτερους ανθρωπολογικούς συνεργάτες στις μελέτες πάνω στην καινούργια τεχνολογία και εργασία, επίσης παρακολουθεί τον τρόπο με τον οποίο οι πολιτισμοί, ειδικοί σε συγκεκριμένα επαγγέλματα, επηρεάζουν τα συνεπακόλουθα της χρήσης των υπολογιστών. Οι Zahrly & Baba έχουν επιχειρηματολογήσει (138) ότι οι εργαζόμενοι και οι διευθυντές όχι μόνο αναπτύσσουν ασύμφωνες απόψεις για τη τεχνολογία ,αλλά το να βρουν τα μέσα ή τους τρόπους για να ξεπεράσουν τις διαφορές αυτές γίνεται η κύρια έννοια της εργασιακής διαδικασίας ανάπτυξης της νέας τεχνολογίας. Ο Baba(4) εντοπίζει αυτές τις απόψεις σε προηγούμενες επαγγελματικές συναναστροφές.

Ο Downey(27) έχει δώσει προσοχή στους τρόπους με τους οποίους το χρήση υπολογιστών προσεγγίζει (π.χ. οι υπολογιστές στη βοήθεια του σχεδίου - οι υπολογιστές στη βοήθεια των κατασκευών) έχουν ενσωματωθεί στον επαγγελματικό πολιτισμό των μηχανικών. Η πρόσφατη εργασία του εστιάζεται στο ρόλο της μηχανικής εκπαίδευσης στην δημιουργία ενός επαγγελματικού πολιτισμού που συμβιβάζεται με την νέα τεχνολογία. Ο Pfaffenberger (106) αναγνωρίζει πολλά σημεία στα οποία η μοίρα των on-line συστημάτων πληροφορίας διασταυρώνεται με τον επαγγελματικό πολιτισμό των βιβλιοθηκάριων.

Η Freeman έχει μελετήσει υπαλληλικές θέσεις γυναικών στο Barbados πάνω σε τηλεπικοινωνιακά δεδομένα από το εξωτερικό. Η έρευνά της στις καινούριες μορφές της εργασίας στο “σπίτι”(41) τονίζει την καινούρια τεχνολογία σαν ένα μέσο που παρέχει ευκολίες παρά σαν αιτία προβλημάτων.

Σαν δείκτες για το τι μπορεί να ολοκληρωθεί μέσα από τις παρατηρήσεις των συμμετεχόντων, οι μελέτες της Lamphere για τις βιομηχανίες ρουχισμού (π.χ. 78) συνέβαλαν σημαντικά στο πρώιμο στάδιο της ανθρωπολογίας της εργασίας. Αυτές περιέχουν μικρή αναφορά στην επικράτηση των υπολογιστών, εκτός από το ότι ήταν οι άντρες κόφτες ρούχων που χειρίζονταν καινούργιες μηχανές που κατευθύνονται από τους υπολογιστές. Οι πιο πρόσφατες μελέτες(79,80) της για την νέα τεχνολογία Νοτιοδυτικά αναπτύσσουν το γένος και το θέμα της τεχνολογίας πιο αναλυτικά. Για παράδειγμα, συζητώντας την απασχόληση των γυναικών στην βιομηχανία των ηλεκτρικών, επικεντρώνει την προσοχή της και στους σχετικά υψηλούς μισθούς και στα χαμηλά επίπεδα βιομηχανικής ασφάλειας, υγείας και εργατικής δύναμης μέσα από εργατικά σωματεία στα οποία οι γυναίκες συμμετέχουν στις βιομηχανίες της νέας τεχνολογίας.

Αυτή η μελέτη παρουσιάζει την καινούργια τεχνολογία σαν ένα πεδίο πάνω στο οποίο οι φυλετικές σχέσεις δοκιμάζονται (και συχνά ξαναδοκιμάζονται) παρά σαν μία συνέπεια μιας καινούργιων φυλετικών δυναμικών. Οι συγγραφείς της πρόσφατης συλλογής της Lamphere για την μετανάστευση(81) τονίζουν την σημασία των διαφορών και στο εσωτερικό αλλά και μεταξύ των εθνικών ομάδων που εισέρχονται στην οικονομία των Ηνωμένων Πολιτειών. O Grenier et al (50) επιχειρηματολογεί ότι αναλύσεις τις οικονομικής μοίρας πρέπει να δώσουν σημασία στις ανεπίσημες (άμισθες) όπως επίσης και στις επίσημες οικονομίες.

Στην μελέτη τους για τους άστεγους στην Νέα Υόρκη(66), οι Hopper et al αναγνώρισαν τεχνολογικές καινοτομίες, μαζί με εντεινόμενο διεθνή ανταγωνισμό, και την εισροή κεφαλαίων, όπως σχετίζονται με την εξασθένιση τον τοπικών κατασκευαστικών εργασιών. Η εξασθένιση της εργασίας σ’ αυτόν τον τομέα, η έλλειψη επαγγελμάτων στο δημόσιο τομέα και η αύξηση στα επαγγέλματα παροχής υπηρεσιών έχουν το ίδιο βάρος ως σημαντικές αλλαγές στην αγορά εργασίας. Για αυτό τον λόγο η τεχνολογική αλλαγή είναι ένα από τα πολλά στοιχεία στην οικονομική δομή που είναι υπεύθυνα για τις σύγχρονες κοινωνικές αλλαγές που οδηγούν στην έλλειψη στέγης.

Ο Hopper και άλλοι είναι μεταξύ αυτών τους οποίους ο Lamphere(79) περιγράφει σαν τους νέους αστικούς ανθρωπολόγους, μελετητές οι οποίοι συνδυάζουν την εθνογραφία με μια έμφαση στο περιεχόμενο της πολιτικής οικονομίας. Προφανώς η πλέον ισχυρή φωνή είναι η Nash της οποίας η κριτική(94) της ανθρωπολογικής όψης της υπόθεσης του Wallerstein για το παγκόσμιο σύστημα περιγράφει τεχνολογικές καινοτομίες καθώς μειώνει το κόστος της παραγωγής και κατά αυτόν τον τρόπο ενισχύει τον κεντρικό έλεγχο. Ενώ κριτικάρει τον τεχνολογικό ντετερμινισμό, τοποθετεί την τεχνολογική καινοτομία σαν μία από τις πολλές πηγές εξάρτησης.

Περιγραφικές ανθρωπολογικές μελέτες της χρήσης των υπολογιστών τεκμηριώνουν πως η σχέση μεταξύ χρήσης υπολογιστών και της αλλαγής στον εργασιακό τομέα και στην κοινωνία είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη. Επειδή οι συγκεκριμένοι διαμεσολαβητές που τονίστηκαν είναι αυτοί που ήδη έχουν τονιστεί από προηγούμενες πολιτιστικές μελέτες της εργασίας, η ανθρωπολογία στη χρήση των υπολογιστών μπορεί να ερμηνευθεί σαν μια επέκταση της καινούριας ανθρωπολογίας της εργασίας.

Οι ανθρωπολόγοι ποικίλλουν στις απόψεις τους για το πόσο ικανοποιητικά αυτές οι πολιτιστικές προοπτικές γίνονται αποδεκτές από τους ειδικούς των ηλεκτρονικών υπολογιστών. Ο Lundsgaard (86) θεωρεί τον εαυτό του σαν έναν πλήρως συμμετέχοντα στην ανάπτυξη των συστημάτων. Σε αντίθεση, παρά τα αρκετά χρόνια χρησιμοποίησης εφαρμοσμένων συστημάτων για εκπαιδευτική χρήση των υπολογιστών, οι Bader & Nyce (5) επιχειρηματολογούν ότι οι διαφορές στις επιστημολογίες περιορίζουν σοβαρά την ενοποίηση των πολιτιστικών και τεχνικών προοπτικών. Ο Forsythe (40) συνδυάζει την κριτική των επιστημολογικών υποθέσεων τεχνητής νοημοσύνης (Τ.Ν.) με την χρήση της εθνογραφίας, για να δημιουργήσουν αποτελεσματικά συστήματα τεχνητής νοημοσύνης. Οι Blomberg & Suchman (15) είναι αξιόλογοι γιατί ανέπτυξαν μία συγκεκριμένα εστιασμένη εικόνα των πολιτικών εργασίας, ενώ ταυτόχρονα διερεύνησαν τις τεχνολογικές επιλογές για τις υπάρχουσες εργασιακές διαδικασίες.

Εφαρμοσμένες πολιτιστικές μελέτες της χρήσης των υπολογιστών, επιτρέπουν την προβολή μερικών προγραμματικών αντιλήψεων για το πώς να αναπτύξουν πληροφοριακή εξάσκηση αποφασιστικά και με κριτικό, ενσυνείδητο τρόπο:

1. Η ανάπτυξη πρέπει να γίνει μετά από ευρεία ανάλυση, απαιτώντας την ειλικρινή συμμετοχή των εργατών και των διευθυντών, προϋπαρχόντων οργανωτικών δυναμικών. Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στο να διαχωριστούν οι πραγματικά χρήσιμες πληροφορίες, και όχι για παράδειγμα, η απλή θέσπιση των αναπαραγωγικών μορφών, που ενθαρρύνουν οι επαγγελματικοί πολιτισμοί.

2. Λόγω του κινδύνου του εντυπωσιασμού (dazzle effect), που θεωρεί ότι οι καλύτερες λύσεις είναι αυτές που υπερέχουν τεχνολογικά, θα πρέπει οι μορφές των πληροφοριακών αναγκών να μορφοποιηθούν ανεξάρτητα από το ενδεχόμενο των υπολογιστών.

3. Η επιλογή των υπολογιστών, θα πρέπει να ληφθεί υπόψη μόνο όταν όλες οι ομάδες που αναμειγνύονται έχουν την απαραίτητη γνώση, και η λήψη αποφάσεων θα πρέπει να βασίζεται στην κουλτούρα και την συνεργατικότητα. Αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να ληφθεί υπόψη τόσο το ευρύτερο κοινωνικό δυναμικό, στα πλαίσια του οποίου τα άτομα αλλά και οι οργανώσεις θέτουν στόχους, όσο και στρατηγικές για να γίνουν αυτοί οι στόχοι πραγματικότητα.

4. Ανάπτυξη και έλεγχους πρωτοτύπων υπό κανονικές συνθήκες και η ανακατασκευή τους μέσα από πολλές επαναλήψεις.

Πρακτικές πληροφορίας βασισμένες στα τεχνικιστικά γνωστικά επιστημονικά μοντέλα συχνά αποτυγχάνουν, κυρίως γιατί τα μοντέλα αυτά δεν λαμβάνουν υπόψη θεμελιώδη στοιχεία της ανθρώπινης επικοινωνιακής πρακτικής. Ο Lucas ήταν μεταξύ των πρώτων στην επιστήμη των υπολογιστών που έκανε αυτή την συζήτηση στο βιβλίο “Why Information Systems Fail”(85). Μέσα στον Οργανισμό για Υπολογιστικά Μηχανήματα στις Η.Π.Α. και στην Ευρωπαϊκή Διεθνή Ομοσπονδία για Επεξεργασία Πληροφοριών, είναι συνηθισμένη, αν όχι κυρίαρχη πρακτική, να δίνεται προσοχή στη σημασία του ανθρώπινου στοιχείου. Η κοινωνικό-τεχνική προσέγγιση του Mumford στην ανάπτυξη ήταν ένα βήμα πέρα από τις προηγούμενες μηχανοκεντρικές προσεγγίσεις (92), παρόλο που στιγματίστηκε από την τάση να θεωρούμε την οργανωτική δομή σαν δεδομένη, παρά σαν ένα δυναμικό στοιχείο ικανό να υποστεί αλλαγές.

Ενδεχομένως τα πιο περιεκτικά μοντέλα εφαρμογών πληροφορικής από μια καθαρά επικοινωνιακή οπτική είναι αυτά του Winograd & Flores (134) και του Suchman (121). Στο “Plans and Situated Actions”, για παράδειγμα, ο Suchman περιγράφει τη φτώχια των γνωστικών επιστημονικών μοντέλων της ανθρώπινης δράσης, προβάλλοντας αντίθετα ότι η δράση είναι τοποθετημένη σε συγκεκριμένες κοινωνικές δομές με σημασία. O Suchman δείχνει ότι τα γνωστικά επιστημονικά μοντέλα που χρησιμοποιούν αποφάσεις βασισμένες σε αντιλήψεις που προϋπήρχαν, συστηματικά παρερμηνεύουν την επικοινωνία και τη δράση. Η εργασία του Orr (103), επίσης, έχει παρόμοια χρήσιμη πολιτιστική συμβολή στις τεχνικές εργασίας της τεχνολογίας.

Η αντίληψη ότι η νέα τεχνολογία προτίθεται να υπονομεύσει τις απαιτούμενες εργασιακές ικανότητες στις εργασιακές διαδικασίες, είναι κεντρική στη θέση του Braverman, “υποβάθμιση της εργασίας”(17). Η μείωση των απαιτούμενων ικανοτήτων ήταν αποτέλεσμα του τρόπου που οι καπιταλιστές επέλεγαν τεχνολογίες που μείωναν τον έλεγχο του εργαζόμενου, έτσι ώστε να μειώσουν την συλλογική κοινωνική δύναμη των εργαζομένων. Το αν η νέα τεχνολογία μειώνει τις απαιτούμενες ικανότητες ήταν βασικό σημείο σε μελέτες για την εργασία μετά τον Braverman, ειδικά στη χρήση των υπολογιστών. Έρευνα με αγροτικούς μηχανουργούς στην Πενσυλβανία, έπεισε τους Chick & Roberts (21) ότι οι τεχνολογίες βασισμένες στην χρήση υπολογιστών απαιτούν νέα στρώματα ειδίκευσης που προστίθενται στα προϋπάρχοντα. Στην εργασία της πάνω σε ένα έμπειρο σύστημα καταγραφής σε μια εργοστασιακή μονάδα, η Sachs (115) εντοπίζει νέες μορφές υπονοούμενης γνώσης, που παίζει μεγάλο ρόλο όταν είναι απαραίτητη η μετάβαση από τον πραγματικό κόσμο της παραγωγής στην εικόνα της παραγωγικής διαδικασίας όπως προβάλλεται από το έμπειρο σύστημα. Ο Baba (3) επαναθεωρεί τις ειδικότητες σαν μια μαζική παρά ατομική υπόθεση.

Τα δεδομένα σχετικά με τις ειδικότητες δείχνουν ότι οι εργασίες που σχετίζονται με τους υπολογιστές συχνά απαιτούν τόσο ουσιώδεις ικανότητες όσο και οι εργασίες που αυτοί αντικαθιστούν. Ωστόσο, οι νέες εργασίες απαιτούν λιγότερη τυπική αναγνώριση των ικανοτήτων και συνεπώς λιγότερα προνόμια, λιγότερη αυτοεκτίμηση κλπ. Ακόμα περισσότερο, οι νέες εργασίες υποθάλπουν τις δραστικές δυνάμεις των παλαιότερων, οι συλλογικές κοινωνικές δομές της εργατικής τάξης όπως τα εργατικά σωματεία, απαιτούν νέες μορφές κοινωνικής δύναμης για αναπαραγωγή του μορφωτικού επιπέδου. Μακροπρόθεσμα αποτελέσματα έχουν να κάνουν τόσο με την ποιότητα όσο και με την τεχνολογία.

Επειδή η παραπάνω διαμάχη είναι αφενός ανεπαρκώς αντιπροσωπευτική της μεθοδολογίας και αφετέρου πολύ αφηρημένη σχετικά με τα δεδομένα, υπάρχει πολύς χώρος για θετική συνεισφορά της ανθρωπολογίας της χρήσης υπολογιστών. O Pfaffenberger(107) δίνει ένα θετικό παράδειγμα πολιτιστικής ανάλυσης που εμπεριέχει τεχνολογικά συστήματα που είναι απομεινάρια από προηγούμενες πολιτικές διαμάχες, τυποποιημένες σε συμβολικές συνδιαλέξεις. H νέα τεχνολογία είναι αντιληπτή με το να έχει υλικό, που καθορίζει ακριβώς τις ποιότητες, διότι ενσωματώνει την ορμή της προγενέστερης ανθρώπινης δραστηριότητας, ορμή που είναι πρακτικά δύσκολο να αλλάξει σε μικρό χρονικό διάστημα, διότι κάθε σημαντικό ενεργό δίκτυο νέας τεχνολογίας, ουσιαστικά ενοποιεί ευρύτατα διεσπαρμένες πρακτικές. Τέτοια ορμή περιορίζει την ανθρώπινη δραστηριότητα, συνεπώς δικαιολογεί την απόδοση της επίδρασης, όπως υποστηρίζει ο Haraway(61), στις μη ανθρώπινες συνιστώσες των τεχνολογικών ενεργών δικτύων.

Ο Rosenberg έχει κάνει πολλά για να συλλάβει την οικονομική σκέψη για την τεχνολογία “Πέρα από το Μαύρο Κουτί”(111). Παρόμοια, ο Dosi et al στο Ηνωμένο Βασίλειο και στις Κάτω Χώρες (26) αναπτύσσουν μία κοινωνική άποψη της τεχνολογίας, με την οποία προκαλούν την επικράτηση των νέο-κλασσικών οικονομικών:

Ένα αρκετά ευφάνταστο γραπτό σχετικά με την χρήση των υπολογιστών, της Turkle(217), περιγράφει το φαινόμενο “computer as Rorschach”, όπου άνθρωποι-υπολογιστές προβάλλουν όλα τα όνειρα, επιθυμίες και οράματα τους στους υπολογιστές. Ισχυρίζεται ότι αυτές οι προβολές είναι το μέσο που θα φέρει νέα, εκ θεμελίων μεταμορφωμένα, κοινωνικά μέσα.(Για να χρησιμοποιήσουμε τον όρο του Zuboff) (141). Σήμερα, διαβάζουμε την περιγραφή της Turkle εντελώς διαφορετικά: ότι οι υπολογιστές αντικατοπτρίζουν οράματα, των οποίων οι πηγές βρίσκονται αλλού, έξω από το χώρο της τεχνολογίας. Αντίθετα, αναλυτές όπως ο Pfaffenberg(105), εστιάζουν στο γεγονός ότι δεν υπήρχε καμία επανάσταση μέσω των προσωπικών υπολογιστών ή κάποια ουσιώδης ανάπτυξη της δημοκρατίας μέσα από on-line συστήματα πληροφοριών (106). Στην εργασία της σε ένα νορβηγικό εμπορικό κέντρο πληροφοριών, για παράδειγμα, ο Berg(8) τονίζει τη σημασία της διερμηνευτικής τάσης, ιδιαίτερα όσον αφορά το κατά πόσο τα φύλα οικοδομούν το ριζικά διαφορετικό τρόπο που οι άντρες και οι γυναίκες χρησιμοποιούν το σύστημα. Πολιτιστικές μελέτες προτείνουν ότι προφανώς καινούριες μορφές δράσης πραγματικά εξαρτώνται από προϋπάρχουσες κοινωνικές ρυθμίσεις.

Η διάθεση των ανθρώπων να θεωρούν την έννοια του εργατικού σωματείου πεπαλαιωμένη, ενώ τους υπολογιστές σαν κάτι νέο, έχει να κάνει με την δημιουργία και αναπαραγωγή των ιδεολογιών. Ο Newman(96), εξετάζει την αντίληψη των Αμερικανών εργατών όσον αφορά το κλείσιμο ενός παλιού εργοστασίου κατασκευής ραπτομηχανών. Οι αντιφατικές θεωρήσεις των εργατών, ουσιαστικά αποτελούν διαφορετικές εκφάνσεις ενός ηθικού δράματος για την κοινωνία των τεχνιτών και δεξιοτεχνών που φεύγει. Είναι ενδιαφέρον ότι ο λόγος που έκλεισε το εργοστάσιο δεν είναι η ίδια η τεχνολογία, αλλά η αποτυχία να επενδύσουνε σε αυτήν.

Η αμφιλεγόμενη άποψη σχετικά με τη χρήση των υπολογιστών σαν ένα καινούριο δίκτυο είναι εμφανής με την μετάβαση από τις εθνικές στις διεθνείς αγορές νομισμάτων(60). Οι λύσεις που έδωσε η πληροφορική τεχνολογία στα λογιστικά θέματα, έκανε το διεθνές εμπόριο εφικτό και η νομισματική μορφή αυτής της αγοράς (το εμπόριο είναι λίγο πολύ ταυτόχρονο -real time- σε όλο τον κόσμο) δεν θα ήταν δυνατή χωρίς τη χρήση των υπολογιστών. Ωστόσο, η δυναμική αυτής της νέας αγοράς έχει να κάνει με τη δημιουργία της Αμερικανικο-Ευρωπαϊκής αγοράς μετά το δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, την ανάπτυξη των πολυεθνικών, και την άνθιση της παγκόσμιας βιομηχανίας.

Οι κινητές ομάδες περιφρούρησης των απεργιών ήταν ένα σημαντικό στοιχείο της επιτυχημένης απεργίας των βρετανών εργατών στα ορυχεία, τη δεκαετία του 1970. Η ύπαρξη μιας προσβάσιμης από απόσταση καταγραφής αυτοκινήτων, έδωσε στην βρετανική αστυνομία τη δυνατότητα να επέμβουν πιο αποτελεσματικά με ιπτάμενες περιπολίες το 1985-6. Οι εργάτες στα ορυχεία δεν έχασαν την απεργία απλά εξαιτίας των υπολογιστών, αλλά η νέα τεχνολογία παρείχε και στις δύο παρατάξεις, τόσο συμβολικά όσο και πρακτικά, δυναμικά μέσα για μια απειλητική εθνική κατάσταση(60).

Συνοψίζοντας, είναι κατανοητό ότι ένα σταθερό, ουσιαστικό και νέας τεχνολογίας ενεργό δίκτυο εμφανίζεται γύρω από τη χρήση των υπολογιστών. Αυτό το δίκτυο μπορεί για παράδειγμα να επηρεάσει την παραγωγή, τόσο όσο η εισαγωγή της εκβιομηχάνισης (machinofacture) στον δέκατο ένατο αιώνα άλλαξε την διαδικασία παραγωγής του δεκάτου ογδόου αιώνα(55). Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η νέα πληροφορική τεχνολογία έχει τη δυνατότητα να μεταμορφώνεται. Σήμερα, αυτή η δυνατότητα έχει εμφανιστεί σε κάποιες περιπτώσεις, χωρίς όμως να μπορούμε να ισχυριστούμε ότι είναι η γενική κατάσταση.

Απ’ την άλλη μεριά κάποιοι ανθρωπολόγοι θέσανε πολιτισμικές απόψεις στην χρήση των υπολογιστών, σαν ένα σχέδιο συμμετοχής. Οι ανθρωπολόγοι των δύο ομάδων δεν είχαν πολλά να κάνουν μεταξύ τους. Μια ικανοποιητική πολιτιστική κατανόηση της χρήσης των υπολογιστών σαν ένα συγκεκριμένο είδος της ανθρώπινης δραστηριότητας θα επέτρεπε την ενοποίηση της χρήσης των υπολογιστών στην ανθρωπολογία και της ανθρωπολογίας στη χρήση των υπολογιστών σε μία τρίτη, ώριμη ‘ανθρωπολογία της χρήση των υπολογιστών’. ’Πολιτιστικο-κεντρική χρήση των υπολογιστών’(57) ,για παράδειγμα, σημαίνει ανάπτυξη πληροφοριακών συστημάτων τα οποία είναι ολοκληρωτικά συναφή, τα οποία μορφοποιούνται από μία κατανόηση της οργανωτικής επιμόρφωσης (στη δική μας αντίληψη) και ταυτόχρονα από το πώς η τεχνολογία της πληροφορίας είναι η ίδια πολιτιστική (*).Ακόμα σε εκτεταμένη τηλεφωνική συζήτηση με εμένα, ένας ανθρωπολόγος εφαρμοσμένης πληροφορικής υποστήριξε την τωρινή κατάσταση των σχέσεων λέγοντας κάτι σαν,

Ο ερμηνευτικός εθνομεθοδολογικός προσανατολισμός νομιμοποιεί μια πολιτιστική φωνή στη χρήση των υπολογιστών αλλά ταυτόχρονα έχει και μια αρνητική πλευρά. Είναι δύσκολο να στηρίξεις μια μελέτη της χρήση των υπολογιστών ως νέας τεχνολογίας δικτυακή πρόταση σε εθνομεθοδολογικές υποθέσεις. Η απόρριψη κάθε μεθοδολογίας διαφορετικής από την εθνομεθοδολογία σημαίνει ότι επιτρέπουμε στα προβλήματά μας να υπαγορευτούν από τις μεθόδους μας, την “ εκθρονισμένη ολότητα ” στηλιτευμένη από τον Mills.(91)

Η δυνατή παρουσία στην ανθρωπολογία της χρήσης των υπολογιστών ανθρώπων που εργάζονται στον ιδιωτικό τομέα σημαίνει μεγαλύτερη πρόσβαση σε περιβάλλοντα εργασίας , αλλά σίγουρα ένα από τα αρνητικά είναι η ενίσχυση της προαπασχόλησης με μικρομεθόδους και θέματα αντίθετα με μακρομεθόδους, όπως η σχέση της χρήσης των υπολογιστών στην ερώτηση της ανθρώπινης απελευθέρωσης από την εκμετάλλευση. Ακόμα, το γεγονός ότι οι Koons & Novak (74) είχαν προσληφθεί απ’την εταιρεία η οποία εγκαθιστούσε το σύστημα το οποίο μελετούσαν , δεν θα έπρεπε να τους εμποδίσει να κάνουν την έρευνά τους , ίσως όμως δεν ήταν σοφό εκ μέρους τους να κάνουν την επιτυχία του συστήματος το κύριο μέλημα της έρευνάς τους.

Η θεωρητική στιγμή στην ανθρωπολογία της χρήσης των υπολογιστών είναι υποβαθμισμένη εν μέρει, διότι ένας προφανής λόγος για να θεωρητικολογήσουμε, δηλαδή η συζήτηση πάνω στο θέμα της επικράτησης των υπολογιστών, έχει θαφτεί στο παρασκήνιο. Θεωρίες προτίμησης (πχ. Sach’s use of activity theory) (35,115) ενδυναμώνουν την εθνομεθοδολογία. Όμως ,όπως ο φεμινισμός μπορεί να προκαλέσει μία επαναπροσέγγιση μεταξύ πολιτικών και κοινωνικών οικοδομήσεων εντός μελετών που αφορούν τη χρήση των υπολογιστών, έτσι μπορεί να βοηθήσει στη γεφύρωση της παρόμοιας διαφοράς μεταξύ της πολιτικής οικονομίας και του διερμηνευτισμού της ανθρωπολογίας της χρήσης των υπολογιστών. Η τωρινή μου εργασία, μια εθνογραφική μελέτη των δικτύων μέσω των οποίων οικοδομείται κοινωνικά η χρήση των υπολογιστών σε εθνικό επίπεδο στην Σκανδιναβία , προσπαθεί να χρησιμοποιήσει απόψεις επιστημολογιών για να συνδέσει την κοινωνική δομή με την κοινωνική οικοδόμηση.

Fenno-Scandian λόγιοι όπως ο Bjorn-Andersen(11) και ο Nygaard(100) έχουν συνεισφέρει στη δική μας κατανόηση του ρόλου των κοινωνικών παραγόντων στην οικοδόμηση της χρήσης των υπολογιστών και στην επιθυμία του συμμετοχικού σχεδίου (48). Συνεισφορές σε πολυάριθμα άλλα θέματα έχουν γίνει από σκανδιναβούς ανθρωπολόγους στη χρήση των υπολογιστών: οι Julkenen και Sarmela(70) στον εθνολογικό-εθνικό διάλογο που εμφανίστηκε μετά τη διάσπαση της Σοβιετικής Ένωσης, ο Lie (83) στην αναπαραγωγή του γένους, ο Garsten (43) σε εθνικές τεχνοτροπίες μέσα στο ίδιο σωματείο της χρήσης των υπολογιστών, και ο Melstroem (90) σε αστεία και ιστορίες μεταξύ μηχανικών και προγραμματιστών ως κείμενα.

Το ενδιαφέρον για τις δεσποτικές δυνατότητες του ενεργού δικτύου που βασίζεται σε χρήση των υπολογιστών δεν είναι καινούργιο. Όσον αφορά τον Siegel (120), ο Steve Jobs και οι Silicon Valley “σύντροφοί” του, δημιούργησαν τον μικροϋπολογιστή ως ένα αντίβαρο στη μη-εξουσιοδότηση του ατόμου που είναι συμφυής στην κεντροποιημένη χρήση των υπολογιστών. Η εργασία του Pfaffenberger σε αυτή την ιστορία θα του δώσει αναμφίβολα αξιόλογο περιεχόμενο.

Η πολιτιστική μελέτη του προβλήματος της νέας τεχνολογίας , της εργασίας και της κοινωνικής αλλαγής σημαίνει την τοποθέτηση του θέματος σε ιστορικό πλαίσιο, αναγνωρίζοντας ότι οι ενδοσυσχετίσεις θα πρέπει να τοποθετηθούν μέσα σε ένα κατάλληλο περιεχόμενο, και όχι τεχνικά να αφαιρεθούν από αυτό. Λόγω του γεγονότος ότι η ολιστική παράδοση εντός της πειθαρχίας δικαιολογεί ολοκληρωτικές προσβάσεις σε μεγάλης κλίμακας διαδικασίες αλλαγής, η ανθρωπολογία έχει σωστά τοποθετηθεί ώστε να συμμετέχει στην πολιτιστική μελέτη της νέας τεχνολογίας.

Ωστόσο, χρησιμοποιούμε τους υπολογιστές στην ανθρωπολογία, ή την ανθρωπολογία στον κόσμο των υπολογιστών, όχι όμως και τα δύο. Υπάρχουσες μελέτες στη χρήση των υπολογιστών αντανακλούν ευρύτερες πειθαρχικές αμφιθυμίες. Τείνουμε είτε στο να βασίζουμε τη δουλεία μας στην τεχνολογία, όπως στην πολιτιστική οικολογία, ή στο να αντιτάξουμε τον πολιτισμό σε αυτήν, όπως στη σημειολογία. Μια νέα ανθρωπολογική προσέγγιση στη μελέτη της εργασίας ξεκίνησε να ξεπροβάλλει στα μέσα της δεκαετίας του ’70, πιστεύω (56) όμως πως πρέπει να αφήσει μια συσσωρευτική χαρακτηριστική συνεισφορά στο ευρύτερο πεδίο των εργασιακών - οργανωτικών μελετών. Τέτοια σχόλια ίσως ακούγονται ελαφρώς επαγγελματικά, αλλά οι ιδέες του πολιτισμού, της εθνογραφίας και της περιγραφής, έχουνε σημαντικά εξασθενήσει στην οικειοποίησή τους, που παράγονται από το ανθρωπολογικό περιεχόμενό τους μέσα από ένα ευρύτερο πεδίο.

Διατυπώνοντας τη γνωστή τάση μιας επανάστασης των υπολογιστών σε όρους των τεχνολογικών ενεργών δικτύων, θα επέτρεπε στις μελέτες πάνω στη χρήση των υπολογιστών να μετακινήσουν το διαπειθαρχικό της έργο μπροστά. Μία κατά βάθος εξέταση του πόσο νέο πραγματικά είναι το δίκτυο της χρήσης των υπολογιστών θα βοηθήσει τις μελέτες πάνω στη χρήση των υπολογιστών να ξεκαθαρίσουν τις παρασκηνιακές υποθέσεις και να οικοδομήσουν μια πιο ολιστική αφήγηση, ώστε να έχει περιθώριο για εμπειρικές, ερμηνευτικές, πολιτικές, δομικές και μεταμοντέρνες σημασίες.

Παρά τα μειονεκτήματά της, η ανάλυση (59) των μελετών της χρήσης των υπολογιστών, όντως επισημαίνει ότι μακροπρόθεσμα, η ανάπτυξη του συστήματος πλησιάζει στο ότι η προσοχή στο ευρύ πολιτιστικό δυναμικό περιβάλλον της χρήσης των υπολογιστών οδηγεί σε συστήματα που δουλεύουν καλύτερα από εκείνα που δεν δίνουν αυτή την προσοχή. Μια πιο επισταμένη προσοχή των δυνατών υπαινιγμών της επικράτησης των υπολογιστών και μία δέσμευση για τον επηρεασμό αυτών των υπαινιγμών μαζί με αλληλένδετες τακτικές ενθαρρύνει την εξάπλωση στη γνωστή συναίσθηση των λιγότερο μυθολογικών, περισσότερο απόλυτων εικόνων της χρήση των υπολογιστών.

1 Αυτό αληθεύει εκτός από λίγες μόνο αξιοσημείωτες εξαιρέσεις (π.χ. microfiche). Επειδή οι υπολογιστές στους χώρους εργασίας ήταν σπάνιοι μέχρι πρόσφατα , οι εκφράσεις “ χρήση υπολογιστών” και “ χρήση νέας τεχνολογίας ” είναι λογικές προσεγγίσεις της μεγαλύτερης φράσης “ χρήση νέας τεχνολογίας που βασίζεται στη χρήση υπολογιστών”. Η έμφαση που δίνεται περισσότερο στη χρήση υπολογιστών παρά στους ίδιους τους υπολογιστές, οφείλεται στις προσπάθειες μελετητών σαν τον Suchman (122) , οι οποίοι είναι κατά της άποψης που απομονώνει τα τεχνουργήματα από τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούνται .

2 Στις καθημερινές συζητήσεις , είναι πιο πιθανό να ακούσει κανείς μια αναφορά στις επιδράσεις της χρήσης υπολογιστών παρά στα συνεπακόλουθα του. Η προηγουμένη χρήση αποφεύγεται εδώ γιατί υπονοεί ότι η τεχνολογία προκαλεί κοινωνικές αλλαγές - η τεχνικιστική αντίληψη. Οι ανθρωπολόγοι που ασχολούνται με το χρήση υπολογιστών, επιθυμούν να αποδείξουν εμπειρικά τη φύση της σχέσης ανάμεσα στη χρήση υπολογιστών και στα κοινωνικά του συνεπακόλουθα.

4 Ο Pfaffenberger (107) χρησιμοποιεί την έννοια του “τεχνολογικού συστήματος” του Hughes για να υποστηρίξει παρόμοιους ισχυρισμούς όσον αφορά στην αναγκαιότητα του να σκεφτόμαστε την τεχνολογία της χρήσης υπολογιστών εντός ενός κοινωνικού πλαισίου. Το ενεργό δίκτυο ως μια έννοια έχει το πλεονέκτημα ότι δεν υπονοεί ότι το σύνολο των σχέσεων υπό εξέταση είναι απαραίτητα συστηματικές.

9 Ένας τρίτος θεωρητικός πόλος, ο φεμινισμός, είναι επίσης προφανής στη Society for Social Studies of Science. Είναι ενδιαφέρον ότι υπάρχουν λίγα άμεσα σημεία επαφής μεταξύ των φεμινιστών και της αντίπαλης πλευράς, απ’ ότι κανείς θα περίμενε, παρόλο που είναι ένα κοινώς παραδεκτό ανδρικό πεδίο. Ο Croissant (23) προτείνει ότι οι επιστημονολόγοι μπορούν να παρέχουν τρόπους για να μεσολαβήσουν στην προφανή αντιπαράθεση μεταξύ των διερμηνευτών και των πολιτικών κονστρακτιβιστών, κυρίως μέσα από ένα πεδίο που αποδομείται και επανακατασκευάζεται. Ο Harding παρουσίασε το ίδιο σημείο πρόσφατα σε ένα συνέδριο Επαναπροσδιορισμού του Μαρξισμού. Μελετητές της φεμινιστικής τεχνολογίας, όπως o Wajcman (128) και Haraway (61) παρουσιάζουν τις επιστημολογίες σαν ένα τρόπο να αναγνωρίσουν και την επίδραση που υποννοείται στο διερμηνισμό και τη δομή των τεχνολογικών συστημάτων.

1. Attewell P, Rule J. 1984, Computing and organizations: what we know and what we don’t. Commun. ACM 27: 1184-92.
2. Baba M. 1988. Innovation in university - industry linkages. Hum. Organ. 47(3): 260-69.
3. Baba M. 1991. The skill requirements of work activity: an ethnographic perspective. Anthropol. Work Rev. XII(3): 2-11.
4. Baba M. 1992. Ecological analysis of work group responses to new computer-aided technology. Presented at Annu Meet. Soc. Appl. Anthropol. Memphis, Tenn.
5. Bader G, Nyce J. 1991. Theory and practice in the development community: Is there room for cultural analysis? Presented at Annu. Meet. Am. Anthropol. Assoc., Chicago.
6. Barnes A. 1986. Black Women: Interpersonal Relationships in Profile: A Sociological Study of Work, Home, and the Community, Bristol, Ind: Wyndham Hale.
7. Batteau A. 1991. IDEF: Engineering models in the anthropological highlands. Presented at Annu. Meet. Am. Anthropol. Assoc. Chicago.
8. Berg A-J. 1992. Technological flexibility - bringing gender into technology (or was it the other way around?). Presented at Conf. Soc. Soc. Stud. Sci., Gothenburg, Sweden.
9. Bhaskar R. 1989. Reclaiming Reality: A Critical Introduction of Technological Systems. Cambridge, Mass: MIT Press.
10. Bijker WE, Hughes TP, Pinch T. 1987. The Social Construction of Technological Systems. Cambridge, Mass: MIT Press.
11. Bjorn-Andersen N. 1986. Understanding the nature of the office for the design of third wave office systems. In People and Computers, ed. MD Harrison, AE Monk, pp. 65-77. Cambridge: Cambridge Univ. Press.
12. Blauner R. 1964. Alienation and Freedom. Chicago: Univ. Chicago Press.
13. Blim M. 1992. Small-scale industrialization in a rapidly changing world market. See Ref. 113, pp. 85-101.
14. Blomberg J. 1988. The variable impact of computer technologies on the organization of work activities. In Computer-supported Cooperative Work: A Book of Readings, ed. I. Grief, pp. 771-82. San Mateo, Calif: Morgan Kaufman.
15. Blomberg J, Suchman L. 1992. Field studies of work and co-design. In PDC ’92: Proceedings of the Participatory Design Conference, ed. M. Muller, S Kuhn, J Meskill, pp. 101-2. Cambridge, MA: Computer Professionals for Social Responsibility.
16. Boone M, Wood JJ, eds. 1992. Computer Applications for Anthropologists. Belmont, Calif: Wadsworth.
17. Braverman H. 1974. Labor and Monopoloy Capital. New York: Monthly Review.
18. Callinicos A. 1989. Against Postmodernism: A Marxist Critique. London: Polity.
19. Casey G. 1992. High-tech across the border: Women in Puerto Rico confront the internationalization of clerical work. Presented at Annu. Meet. Soc. Appl. Anthropol., Memphis, Tenn.
20. Castells M. 1989. The Informational City: Information Technology, Economic Restructuring, and the Urban-regional Process. Oxford: Blackwell.
21. Chick G, Roberts, JM. 1987. Lathe craft: A study in “part” appreciation. Hum. Organ. 46:305-17.
22. Clifford J, Marcus G, eds. 1986. Writing Culture: The Poetics and the Politics of Ethnography. Berkeley: Univ. Calif. Press.
23. Croissant J. 1992. Feminism and objectivity: authority and power in the social relations of knowledge. Presented at Conf. Soc. Soc. Stud. Sci., Gothenburg, Sweden.
24. Cutcliffe S, Post R, eds. 1989. In Context: History and the History of Technology. Research in Technology Studies. Bethlehem, Penn: Lehigh Univ. Press.
25. de Kadt M. 1979. Insurance: a clerical work factory. See Ref. 139, pp. 242-56.
26. Dosi G, Freeman C, Nelson R, Silverberg G, Soete L. 1988. Technical Change and Economic Theory. London: Pinter.
27. Downey G. 1991. Steering technology development through computer-aided design. Unpublished Paper. Blacksburg, Va: Center Stud. Sci. Soc., VPISU.
28. Dubinskas F. 1985. The culture chasm: scientists and managers in genetic-engineering firms. Technol. Rev. May/June: 24-30, 74.
29. Dubinskas F. 1988. Cultural constructions: the many faces of time. See Ref. 30, pp. 3-38.
30. Dubinskas F. Ed. 1988. Making time: Ethnographies of high-technology organizations. Philadelphia: Temple Univ. Press.
31. Dubinskas F. 1991. Knowledge building and concurrent engineering in manufacturing automation. Presented at Annu. Meet. Am. Anthropol. Assoc. Chicago.
32. Dubinskas F. 1993. Modeling cultures of project management. J. Eng. Technol. Manage. In press.
33. Ehn P. 1988. Work-Oriented Design of computer Artifacts. Stockholm: Almqvist & Wicksell.
34. Elster J. 1983. Explaining Technological Change. Cambridge: Cambridge Univ. Press.
35. Euchner J, Sachs P. 1992. “Intentional tension”: work systems design as an approach to radical change. In PDC ’92: Proceedings of the Participatory Design Conference, ed. M. Muller, S Kuhn, J Meskill, pp. 105-6. Cambridge, MA: Computer Professionals for Social Responsibility.
36. Evans M, Bernard HR. 1987. Word processing, office drudgery, and the microcomputer revolution. In Technology and Social Change, ed. HR Bernard, P Pelto, pp. 329-58. Prospect Heights, III: Waveland.
37. Feldberg R, Glenn EN. 1983. Technology and work degradation: effects of office automation on women clerical workers. In Machina ex dea, ed. J Rothschild, pp. 59-78. New York: Pergamon.
38. Fischer M, Finkelstein A. 1991. Social knowledge representation: a case study. In Using Computers in Qualitative Research, ed. NG Fielding, RM Lee, pp. 119-35. London: Sage.
39. Forsythe D. 1992. Artificial intelligence as a cultural system. Presented at Annu. Meet. Am. Anthropol. Assoc., San Francisco.
40. Forsythe D. 1992. Using ethnography to build a working system: rethinking basic design assumptions. In Proceedings of the 16^th Symposium on Computer Applications in Medical Care, ed. MED Frisse. New York: McGraw-Hill.
41. Freeman C. 1990. Review essay: Christensen’s “The new era of home-based work” Anthropol. Work Rev. XI(4): 1,3 -6.
42. Friedman AL. 1989. Computer Systems Development - History, Organization, and Implementation. In collaboration with DS Cornford. Chichester: Wiley.
43. Garsten C. 1992. Cultural flows in a high-tech company. Presented at Conf. Soc. Soc. Stud. Sci., Gothenburg, Sweden.
44. Gatewood J. 1991. My PC and me: personal computers and academic routines. Presented at Annu. Meet. Am. Anthropol. Assoc., Chicago.
45. Glenn EN, Feldberg R. 1979. Proletarianizing clerical work: technology and organizational control in the office: See Ref. 139, pp. 51-72.
46. Gφranzon B, Elden M, Hammarstrφm O, Forslin J, Viklund B, et al. 1982. Job Design and Automation in Sweden. Stockholm, Sweden Center for Working Life.
47. Gramsci A. 1971. Selections from the Prison Notebook. London: Lawrence & Wishart.
48. Greenbaum J, Kyng M, eds. 1991. Design at Work: Cooperative Design of Computer Systems. Hillsdale, NJ: Erlbaum.
49. Gregory KL. 1983. Naive-view paradigms: multiple cultures and culture conflicts in organizations. Admin. Sci. Q. 28(Summer): 359-76.
50. Grenier G, Stepick A, Draznin D, Labourit A. Morris S. 1992. On machines and bureaucracy: controlling ethnic interaction in Miami’s apparel and construction industries. In Structuring Diversity, ed. L. Lamphere, pp. 65-94. Chicago: Univ. Chicago Press.
51. Grint K. 1991. The Sociology of Work: An Introduction, Cambridge: Polity Press.
52. Grint K, Woolgar S. 1992. Computers, guns and roses: What’ social about being shot? Sci. Technol. Hum. Values 17:366-80.
53. Hakken D. 1986. Class and computers: workers and the micro millennium. Cult. Futures Res. 8(3): 23-31.
54. Hakken D. 1987. Studying work: anthropological and Marxist considerations. In Perspectives in US Marxist Anthropology, ed. D. Hakken, J Lessinger, pp. 57-80. Boulder, Colo: Westview.
55. Hakken D. 1990. Has there been a computer revolution? J. Comput. Soc. 1(1): 11-28.
56. Hakken D. 1991. The anthropology of work: an assessment. Anthropol. Newsl. 32(3): 15-16.
57. Hakken D. 1991. Culture-centered computing: social policy and development of new information technology in England and the United States. Hum. Organ. 50(4): 406-23.
58. Hakken D. 1991. If computing is a cultural process, what constructs should inform its practice? Presented at Annu. Meet. Am. Anthropol. Assoc., Chicago.
59. Hakken D. 1991. Thoroughly postmodern milling: the postmodern challenge to technology education. Res. Creative Expr. 3:4-10.
60. Hakken D, Andrews B. 1993. Computing Myths, Class Realities: An Ethnolography of Sheffield Works in the New Information Era. Boulder, Colo: Westview.
61. Haraway D. 1991. Simians, Cyborgs, and Women - The Reinvention of Nature. London: Free Association Books.
62. Harding S. 1991. Whose Science: Whose Knowledge? Ithaca, NY: Cornell Univ. Press.
63. Harvey D. 1989. The Condition of Postmodernity. Oxford: Blackwell.
64. Hochwald E. 1985. Studying technological discrimination. Fem. Stud. 5(1): 55-65.
65. Hochwald E. 1988. Genes, gender, and technology in the New York City newspaper industry. In Women at Work, ed. G. Vroman, D Burnham, S Gordon, 5:149-61. Staten Island NY: Gordian.
66. Hopper K, Susser E, Conover S. 1985. Economies of makeshift: deindustrialization and homelessness in New York City. Urban Anthropol. 14(1-3): 183-236.
67. Joans B. 1992. Outlaws and vigilantes in cyber-space. Presented at Annu. Meet. Am. Anthropol. Assoc., San Francisco.
68. Johnsrud C. 1989. Government interventions in U.S. advances technology development: Trends for the 1990’s. Presented at Annu. Meet. Am. Anthropol. Assoc., Phoenix.
69. Jules-Rosette B. 1990. Terminal Signs: Computers and Social Change in Africa. Berlin: Mouton-de Gruyter.
70. Julkenen E, Sarmela M. 1987. Information Technology and Structural Change in Local Communities. Helsinki: Yliopistopaino.
71. Kling R. 1980. Social analyses of computing: theoretical perspectives in recent empirical literature. ACM Comput. Surv. 12(1):60-110.
72. Kling R. 1992. Audiences, narratives, and human values in social studies of technology. Sci. Technol. Hum. Values 17(3): 349-65.
73. Kling R. 1992. When gunfire shatters bone: reducing sociotechnical systems to social relationships. Sci. Technol. Hum. Values 17 (Summer): 381-85.
74. Koons A, Novak K. 1992. The ethnography of a computer workplace in Cameroon. See Ref. 16, pp. 52-39.
75. Kraft P. 1977. Programmers and Managers: The Routinization of Computer Programming in the United States. New York: Springer-Verlag.
76. Kunda G. 1992. Engineering Culture: Control and Commitment in a High-Tech Corporation. Philadelphia: Temple Univ. Press.
77. Kusterer K. 1987. Know-how on the job: Workers knowledge and Everyday Survival in the Workplace. Boulder, Colo: Westview.
78. Lamphere L. 1979. Fighting the piece-rate system: new dimensions of an old struggle in the apparel industry. See Ref. 139, pp. 257-76.
79. Lamphere L. 1985. Deindustrialization and urban anthropology. Urban Anthropol. 14(1-3):259-68.
80. Lamphere L. 1991. The gendered nature of workplace culture: comparing male and female experiences. Presented at Annu. Meet. Am. Anthropol. Assoc., Chicago.
81. Lamphere L. Ed. 1992. Structuring Diversity: Ethnographic Perspectives on the New Immigration. Chicago: Univ. Chicago Press.
82. Latour B, Woolgar S. 1979. Laboratory Life: The Social Construction of Scientific Facts. Beverly Hills: Sage.
83. Lie M. 1982. Office automation and women’s work. Tidskr. Samfunnsforsk. 23: 519-34.
84. Lincoln Y. 1992. Virtual community and invisible colleges: Alternations in faculty scholarly networks and professional self-image. Presented at Annu. Meet. Am. Anthropol. Assoc., San Francisco.
85. Lucas IIC. 1975. Why information systems fail. New York: Columbia Univ. Press.
86. Lundsgaarde H. 1992. Knowledge engineering and ethnography. Presented at Annu. Meet. Am. Anthropol. Assoc., San Francisco.
87. Lyotard J-F 1979. The Post Modern Condition: A Report on Knowledge. Transl. G. Bennington, B Massum, 1984. Minneapolis, Minn: Univ. Minneapolis Press.
88. Marcus G, Fischer M, eds. 1986. Anthropology as Cultural Critique: An Experimental Moment in the Human Sciences. Chicago: Univ. Chicago Press.
89. Mascia-Lees F, Sharpe P, Cohen CB. 1989. The postmodernist turn in anthropology: Cautions from a feminist perspective. Signs: J. Women Cult. Soc. 15(1): 733.
90. Melstroem U. 1992. The culture of engineers: work, identity, and lifepath. Presented at Conf. Soc. Soc. Stud. Sci., Gothenburg, Sweden.
91. Mills CW. 1959. The Sociological Imagination. Oxford: Oxford Univ. Press.
92. Mumford E, Henchel D. 1979. A Participative Approach to Computer System Design: A Case Study of the Introduction of a New Computer System. London: Associated Business.
93. Murray F. 1987. Reconsidering Clerical Skills and Computerization in UK Retail Banking. Monogr., Sheffield, England: Sheffield Polytechnic.
94. Nash J. 1981. Ethnographic aspects of the world capitalist system. Annu. Rev. Anthropol. 10:393-423.
95. Nash J. 1985. Deindustrialization and the impact on labor control systems in competitive and monopoly capitalist enterprises. Urban Anthropol. 14(1-3): 151-82.
96. Newman K. 1985. Turning your back on tradition: symbolical analysis and moral critique in a plant shutdown. Urban Anthropol. 14(1-3): 109-50.
97. Noble D. 1979. Social choice in machine design: the case of automatically controlled machine tools. See Ref. 139, pp. 18-50.
98. Norman D. 1990. Commentary: Human error and the design of computer systems. Commun. ACM 33(1):4-5.
99. Novick D, Wynn E. 1992. Participatory conversation for participatory design: a research challenge. Presented at Participatory Design Conf., Cambridge, Mass.
100. Nygaard K. 1983. Participation in system development: the tasks ahead. In Systems Design: For, With, and By the Users, ed. U. Briefs, C Cibolla, L Schneider, pp. 19-25. Amsterdam: North Holland.
101. Office of Technology Assessment, 1984. Technology Innovation and Regional Economic Development, Publication STI238, Washington, DC U.S. Congress.
102. Ong. A. 1977. Review essay: Disassembling gender in the electronics age. Fem. Stud. 13(2): 602-26.
103. Orr JE. 1990. Talking about Machines: An Ethnography of a Modern Job. Palo Alto, Calif. Xerox Corp.
104. Pemberton B. 1986. Management and trade union responses to the perceived implication of micro-electronic technology in selected areas of the service sector. PhD diss., Sheffield Polytechnic.
105. Pfaffenberger B. 1988. The social meaning of the personal computer: or, why the personal computer revolution was no revolution. Anthropol. Q. 61(1): 39-47.
106. Pfaffenberger B. 1990. Democratizing Information: Online Databases and the Rise of End-User Searching. Boston: Hall.
107. Pfaffenberger B. 1992. Technological dramas. Sci. Technol. Hum. Values 17(3): 282-312.
108. Piore M, Sabel C. 1984. The Second Industrial Divide. New York: Basic Books.
109. Read D. 1991. Making visible the invisible: computer modeling of unseen structure. Presented at Annu. Meet. Am. Anthropol. Assoc., Chicago.
110. Robotham D. 1992. “Cox is a near genius”: reflections on a Caribbean work ethic. Presented at Annu. Meet. Am. Anthropol. Assoc., Chicago.
111. Rosenberg N. 1982. The Black Box: Technology and Economics. Cambridge: Cambridge Univ. Press.
112. Rothstein FA. 1992. Conclusion: New waves and old-industrialization, labor, and the struggle for a new world order. See Ref. 113, pp. 238-46.
113. Rothstein FA, M. Blim, eds. 1992. Anthropology and the Global Factory: Studies of the New Industrialization in the Late Twentieth Century. New York: Bergin & Garvey.
114. Rule J. 1974. Private Lives and Public Surveillance. New York: Shocken.
115. Sachs P. 1994. Thinking through technology: the relationship of technology and knowledge at work. Inf. Technol. People 7(1): In press.
116. Sacks K. Computers, ward secretaries, and a walkout in a southern hospital. In My Troubles are Going to Have Trouble with Me, ed. K. Sacks, D. Remy, pp. 172-92. New Brunswick, NJ: Rutgers Univ. Press.
117. Sapir GD. 1991. Self as datum. Presented at Annu. Meet. Am. Anthropol. Assoc., Chicago.
118. Shaiken H. 1985. Work Transformed: Automation and Labor in the Computer Age. New York: Holt, Rinebart, & Winston.
119. Shakel B. 1986. Ergonomics in design for usability. In People and Computers: designing for usability, ed. MD Harrison, AE Monk, pp. 44-64, Cambridge: Cambridge Univ. Press.
120. Siegel L. 1986. Microcomputers: from movement to industry. Mon. Rev. 38(3): 110-17.
121. Suchman L. 1987. Plans and Situated Actions. Cambridge: Cambridge Univ. Press.
122. Suchman L. 1992. Technology as material practices: computing reconsidered. Presented at Annu. Meet. Am. Anthropol. Assoc., San Francisco.
123. Suchman L, Trigg RH. 1991. Understanding practice: video as a medium for reflection and design. See Ref. 48, pp. 65-90.
124. Toulmin S. 1990. Cosmopolis: The Hidden Agenda of Modernity. New York: Macmillan.
125. Traweek S. 1984. High-energy physics: a male preserve. Technol. Rev. 6 (Nov/Dec): 42-43.
126. Traweek S. 1988. Beamtimes and Life-times: The World of High Energy Physicists. Cambridge: Harvard Univ. Press.
127. Turkle S. 1980. Computer as Rorshach. Society 17(2): 115-24.
128. Wajcman J. 1991. Feminism Confronts Technology. University Park: Penn. State Univ. Press.
129. Wilkinson B. 1983. The Shopfloor Politics of New Technology. London: Heinemann Educational.
130. Williams R. 1989. Resources of Hope: Culture, Democracy, Socialism, London: Verso.
131. Wilson WJ. 1987. The Truly Disadvantaged. Chicago. Univ. Chicago Press.
132. Winner L. 1980. Do artifacts have politics? Daedalus 109: 121-33.
133. Winner L. 1992. Comment: Author-meets-critics. Presented at Conf. Soc. Soc. Stud. Sci., Gothenburg, Sweden.
134. Winograd T, Flores F. 1986. Understanding Computers and Cognition: A New Foundation for Design. Norwood, NJ: Ablex.
135. Wood S, ed. 1982. The Degradation of Work? Skill Deskilling, and the Labour Process. London: Hutchinson.
136. Wynn E. 1979. Office conversation as an information medium. PhD. Thesis. Univ. Of Calif. Berkeley.
137. Wynn E. 1991. Taking practice seriously. See Ref. 48, pp. 45-64.
138. Zahrly J Baba M. 1988. Discrepant views of technology in a manufacturing setting. Presented at Annu. Meet. Am. Anthropol. Assoc., Washington, DC.
139. Zimbalist A. Ed. 1979. Case Studies on the Labor Process. New York: Monthly Review.
140. Zimbalist A. 1979. Technology and labor process in the printing industry. See Ref. 139, pp. 103-26.
141. Zuboff S. 1988. In the Age of the Smart Machine. New York: Basic Books.