*[ντετερμινισμός είναι το φιλοσοφικό σύστημα, που διακηρύσσει την αρχή ότι κανείς δεν είναι ελεύθερος να είναι αυτός που θέλει επειδή αυτό καθορίζεται, σε μεγάλο βαθμό, από το εξωτερικό περιβάλλον, στο όποιο κινείται]

Για όλους αυτούς που παρακολουθούν την επιστήμη, αποτελεί ένα ιδιαίτερα αξιοπρόσεκτο γεγονός η έκφραση ενδιαφέροντος μιας επιστήμης για ένα καινούργιο αντικείμενο. Σ’ αυτό το σημείο είναι, που βρίσκουμε μερικές φορές ασυνήθιστα ξεκάθαρους ισχυρισμούς σχετικά με το πεδίο δράσης και εφαρμογών αυτής της επιστήμης, σχετικά με την ικανότητά της να ξεπερνά τα καθιερωμένα όρια και σχετικά με τον τρόπο σύνδεσής της με τον τομέα του καινούργιου αντικειμένου.(1)Αυτές οι προγραμματικές συζητήσεις είναι αποκαλυπτικές, γιατί συχνά περιέχουν αναπαραστάσεις του τύπου και της δομής της αντιπαράθεσης (και αιτιολόγησή της), που χαρακτηρίζουν αυτήν την επιστήμη. Επιπλέον, προσπάθειες για να ‘‘εφαρμοστεί’’ μια ήδη υπάρχουσα αναλυτική άποψη σ’ ένα καινούργιο αντικείμενο, αποκαλύπτουν (ίσως πιο ξεκάθαρα από ότι είναι εμφανές από την καθημερινή ρουτίνα της δουλειάς της επιστήμης) βασικές υποθέσεις, που λαμβάνονται ως δεδομένες, σχετικά με το χαρακτήρα και την κατάσταση της επιστήμης. Εν συντομία, όταν μια επιστήμη ανοίγεται σ’ ένα καινούργιο αντικείμενο δημιουργεί μια κατάλληλη ευκαιρία για την ανακάλυψη περισσότερων στοιχείων σχετικά με την επεξηγηματική ρητορική που στηρίζει την επιστήμη αυτή.

Η ‘‘επιστήμη’’, που έχω στο μυαλό μου, είναι η κοινωνιολογία της επιστημονικής γνώσης (Κ.Ε.Γ.) και το ‘‘καινούργιο αντικείμενο’’ είναι η τεχνολογία. Μη δίνετε, για την ώρα, σημασία στον επίμαχο χαρακτηρισμό μου, αυτού του μέρους της δουλειάς, ως επιστήμη. Τα τελευταία χρόνια, έγινε μια σχεδόν προσβλητική εισβολή από μερικούς κοινωνιολόγους της επιστημονικής γνώσης (Κ.Ε.Γ.) στην κοινωνική μελέτη της τεχνολογίας (Κ.Μ.Τ.)(2), και αυτός ο συγγραφέας δεν αποτελεί εξαίρεση.(3)

Τι ευθύνεται για αυτή την κίνηση από την επιστήμη στην τεχνολογία; Είναι δελεαστικό να μαντέψει κανείς ότι ευθύνεται η σημαντικότητα παραγόντων, όπως η αυξημένη διαθεσιμότητα πόρων για έρευνα πάνω στο κοινωνικό περιεχόμενο της τεχνολογίας (για παράδειγμα η πρόσφατη πρωτοβουλία Π.Π.Ε.Τ.(4) στα Ηνωμένα Βασίλεια)˙ αυτή η κατάσταση με τη σειρά της δίνει έμφαση στην αναγκαιότητα για ‘‘χρήσιμη’’ (‘‘σχετική με την τακτική’’) κοινωνική επιστημονική έρευνα. Eνώ η Κ.Ε.Γ. έχει γενικά ασχοληθεί με τη ‘‘γνήσια’’ ακαδημαϊκή έρευνα, η Κ.Μ.Τ. έχει τη ρητορική ‘‘γοητεία’’ της ενδεχόμενης χρησιμότητας(5). Όμως, αυτό το είδος του ισχυρισμού φαίνεται να μην είναι αρκετό για να εξηγήσει αυτήν την κίνηση από την επιστήμη στην τεχνολογία (cf. Bloor, 1976). Συγκεκριμένα, αυτή η γραμμή αιτιολόγησης αποτυγχάνει να δώσει λόγο για το περιεχόμενο των επεξηγήσεων της Κ.Μ.Τ. Παρόλο που ορίζει για ποιο λόγο ένα διαφορετικό είδος αντικειμένου είναι ο στόχος της επεξήγησης , δε μας λέει γιατί εφαρμόζεται η ίδια φόρμα επεξήγησης, αλλά ούτε και μαθαίνουμε πολλά σχετικά με το ‘‘περιεχόμενο’’ αυτής της εφαρμογής.

Ένα αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό, της κίνησης από την επιστήμη στην τεχνολογία, είναι ότι οι κοινωνιολόγοι που εμπλέκονται, μέχρι τώρα έχουν δείξει λιγότερο ενδιαφέρον στην αιτιολόγηση της κίνησης, από το να επιδείξουν την ύπαρξής της. Για παράδειγμα, o Pinch και ο Bijker ([1984] 1987) ενδιαφέρονται περισσότερο να υποστηρίξουν ότι η κοινωνική κατασκευαστική οπτική γωνία μπορεί να εφαρμοστεί στην τεχνολογία, από το να εξηγήσουν γιατί αυτή η πιθανότητα έγινε εμφανής(6). Αυτή η έλλειψη (της απαραίτητης) προσοχής στο ερώτημα, για το τι ευθύνεται για την κίνηση από την επιστήμη στην τεχνολογία μπορεί να κατανοηθεί σαν αποτέλεσμα των βασικών υποθέσεων σχετικά με την κατάσταση της κοινωνικής ανάλυσης και επεξήγησης. Συγκεκριμένα, πιστεύω, μια έλλειψη (της απαραίτητης) ευαισθησίας μας βάζει σε κίνδυνο να ξεχάσουμε την στρατηγική θεωρητική σημασία της Κ.Ε.Γ. Τώρα, πρέπει επειγόντως να εκτιμήσουμε το πώς η στρατηγική σημασία της Κ.Ε.Γ. επηρεάζεται από την κίνηση στην Κ.Μ.Τ. Εν συντομία ,τι είναι αυτό που κερδίζεται ή χάνεται με την στροφή των κοινωνικών μελετών της επιστήμης στην τεχνολογία;

Αυτό το άρθρο στοχεύει στο να θέσει αυτή την ερώτηση(7). Επίσης, προσπαθεί να εξετάσει τι αποκαλύπτει αυτή η κίνηση σχετικά με τη ρητορική δομή της Κ.Ε.Γ. Ποια είναι η κατάσταση της; Τι έχει επιτευχθεί; Πού έχουμε φτάσει και τι έρχεται μετά; Συγκεκριμένα, τι γίνεται η αυθεντική προοπτική και τα χαρακτηριστικά της Κ.Ε.Γ. όταν βρίσκει ένα καινούργιο αντικείμενο; Αυτό το άρθρο δεν προσπαθεί να απαντήσει σ’ αυτές τις ερωτήσεις εξ’ ολοκλήρου, αλλά απλά προσπαθεί να θέσει τις προϋποθέσεις για την απάντησή τους. Συγκεκριμένα, η συζήτηση επικεντρώνεται στις υποκειμενικές κατασκευαστικές εκδοχές της Κ.Ε.Γ. και της Κ.Μ.Τ. περισσότερο από ότι στις άλλες παραμέτρους (για παράδειγμα, το δίκτυο ηθοποιών και τα μοντέλα μετάφρασης: Callon1980,1986;Latour1987;Law1987)(8)

Παρόλο που η συζήτηση παίρνει τη μορφή μιας ειλικρινούς αίτησης για μεγαλύτερη προσαρμοστικότητα, ευκαιρίες για τέτοιας μορφής πειράματα υπάρχουν σ’ αυτό το άρθρο.(9)Η μορφή της διαφωνίας ακούγεται σ’ όλο το άρθρο, εκτός από την αμέσως επόμενη παράγραφο, όπου οι ενωμένες φωνές από ολόκληρη την κοινότητα των κοινωνικών μελετών της επιστήμης και της τεχνολογίας (συμπεριλαμβανομένου και εμένα), δυστυχώς, καταλήγουν σε μια σύντομη διακήρυξη.

Με συγχωρείτε. Ήταν ένα εξοργιστικό πέρασμα στην ασυμμετρία, το ξέρω, ζητάω συγνώμη. Πώς τολμώ να θεωρήσω τον εαυτό μου ικανό να συμπεράνει λάθη;! Απλά, έψαχνα για ένα καινούργιο τρόπο να θέσω την ερώτηση για την πρόοδο στην κοινωνιολογία της επιστήμης. Στο σημείο που η Κ.Ε.Γ. βρίσκει ένα καινούργιο αντικείμενο, μοιάζει εξαιρετικά εύστοχο να ρωτήσει κανείς για την κατεύθυνση, την κατάσταση και την πρόοδο του εγχειρήματος. Οι πρόσφατες διαφωνίες σχετικά με τις ελλείψεις και τις ανεπάρκειες των εναλλακτικών (προηγούμενων) θέσεων (για παράδειγμα της θεωρίας ότι όλα τα γεγονότα και οι εξελίξεις υπηρετούν κάποιο σκοπό και γι’ αυτό συμβαίνουν, της φιλοσοφίας του να δοκιμάζει κανείς και να κάνει πράξη τη θρησκευτική πίστη και τη γνώση μέσω της λογικής και της αιτίας, της ‘‘όψεως που λαμβάνεται’’, των Μερτονιακών ιδεών κ.λ.π.), υπονοούν ότι η Κ.Ε.Γ. πρέπει να προτιμηθεί από τους προκατόχους της. Έτσι, φαίνεται λογικό να ρωτήσει κανείς αν η Κ.Ε.Γ. μπορεί να παραδεχτεί ότι ίσως με τον καιρό γίνει επίσης και αυτή η προκάτοχος μιας (νέας) προτιμούμενης άποψης. Για να το κάνει αυτό, θα πρέπει να παραδεχτεί ότι υπάρχουν χαρακτηριστικά της θέσης της Κ.Ε.Γ. -που, όχι ευγενικά, αναφέρθηκαν πιο πάνω ως λάθη- που δεν είναι τόσο στέρεα, όπως εμφανίζονται τώρα. Aπ’ την άλλη μεριά, το να μην γίνει παραδεχτό ότι η Κ.Ε.Γ. μπορεί να αντικατασταθεί θα ήταν μια εξαιρετικά μεγάλη απόρριψη των χαρακτηριστικών της. Αυτό θα σήμαινε ότι, ενώ η σχετικότητα της αλήθειας είναι γεγονός για όλους τους άλλους τύπους του εγχειρήματος για γνώση, η Κ.Ε.Γ θεωρείται ειδική περίπτωση! Αυτό φυσικά είναι εκείνο ακριβώς που μερικοί υποστηρικτές της Κ.Ε.Γ. έχουν πει ότι θα ήθελαν να αποφύγουν: μια τρομαχτική επανάληψη των λαθών του Manheim. Χωρίς να παραδέχεται (αυτού του είδους) την ‘‘ελαστικότητα’’, σύμφωνα επίσης και κατά τον Blοοr (1976), η κοινωνιολογία της επιστημονικής γνώσης θα μπορούσε να είναι μια σωστή διάψευση του εαυτού της.

Αυτό το δυσάρεστο δίλημμα –είτε να παραδεχτεί τα λάθη, είτε να υποστηρίξει ότι πρόκειται για κατάσταση ειδικής περίπτωσης (και γι’ αυτό αυτοαναιρούμενη) –είναι το αναμενόμενο αποτέλεσμα ενός ενδιαφέροντος παραδόξου στην καρδιά των προγραμματικών ισχυρισμών της Κ.Ε.Γ. Παρόλο που μερικοί συγγραφείς θεωρούν ότι η Κ.Ε.Γ. είναι (όπως θα έπρεπε να είναι) ικανή να ερμηνεύσει το δικό της εγχείρημα (απλώς) ως έναν άλλο προσωρινό τρόπο παραγωγής της γνώσης, δεν είναι καθόλου ξεκάθαρο πώς η Κ.Ε.Γ. φαντάζεται τις συνθήκες του δικού της τέλους. Αν η Κ.Ε.Γ. συνεχίσει για πάντα, θα διαψεύσει τη δική της υποκειμενική πίστη αποτελώντας ένα αντίθετο εμπειρικό παράδειγμα που στηρίζει τη διαφωνία των (αντικειμενικών) αντιπάλων της. Αν, απ’ την άλλη πλευρά, αντικατασταθεί, για άλλη μια φορά θα επιδείξει τη κεντρική διαφωνία σχετικά με τη σχετικότητα κάθε θεωρίας, αποδεικνύοντας μ’ αυτόν τον τρόπο τον εαυτό της ικανό να συνεχίσει.(10)

Δυστυχώς, αυτό το παράδοξο (και το δίλημμα που σχετίζεται μ’ αυτό) πρέπει ακόμη να ερευνηθεί ή να αντιμετωπιστεί από περισσότερους, παρά από μερικούς ειδήμονες, που ασχολούνται με την Κ.Ε.Γ. Αντί γι’ αυτό, είτε έχει αγνοηθεί, είτε, απλώς, δεν έχει παρατηρηθεί(11).Αυτοί που έχουν ως αντικείμενό τους την Κ.Ε.Γ., προτιμούν να υιοθετήσουν μια συμπεριφορά του να τα ‘‘βγάζεις πέρα με τη δουλειά’’ από το να μένουν κολλημένοι και ανίκανοι να προοδεύσουν σ’ αυτό που θεωρούν ως μη παραγωγικό φιλοσοφικό αίνιγμα, στο επίπεδο των προγραμματισμών. Μια ενδιαφέρουσα συνέπεια αυτής της συμπεριφοράς είναι ότι ορισμένες αναλυτικές αντιπαραθέσεις, παραμένουν κεντρικές στην πρακτική της Κ.Ε.Γ. Ο πρακτικός συσχετισμός του προγραμματικού διλήμματος που αναγνωρίστηκε παραπάνω, ξεπροβάλλει κατά την διάρκεια της αντιπαράθεσης στην Κ.Ε.Γ.

Πρώτα, ας ξαναδούμε τα βασικά χαρακτηριστικά της δομής μιας διαφωνίας της Κ.Ε.Γ. Χωρίς να αποτελεί ανάρμοστη γελοιογραφία, μπορούν να αναγνωριστούν τέσσερις βασικές συστατικές κινήσεις (εικόνες)(12):

Αυτή η κίνηση είναι σημαντική ως μια λογική για να αντιπαραθέσει κανείς υποθετικά, εναλλακτικά θέματα. Η διαφορά τους θεωρείται ότι είναι, κατά το μεγαλύτερο μέρος σημειωμένη, γιατί έχουν σχέση με την ίδια ‘‘εξωτερική πραγματικότητα’’ (που δεν αλλάζει). Έτσι (για να επεκτείνουμε την αλυσίδα με τα παραδείγματα, ώστε να συμπεριλάβει υποκειμενικές κατασκευαστικές επεξηγήσεις που βρίσκονται πιο πάνω από την κοινωνιολογία της επιστημονικής γνώσης): διαφορετικοί νόμιμοι/ κοινωνικοί ορισμοί της ίδιας (ανήθικης) πράξης, διαφορετικές αναφορές ειδήσεων για τα ίδια γεγονότα, διαφορετικές ιατρικές ταξινομήσεις για το ίδιο φάρμακο, και διαφορετική επιστημονική γνώση για τον ίδιο κόσμο. Αυτή η χρησιμοποίηση, ως αιτίας (είτε άμεσα είτε έμμεσα) μιας, υποτίθεται, υπάρχουσας πραγματικότητας με την οποία σχετίζονται ποικίλοι ορισμοί (κατασκευές), είναι μια ρεαλιστική μανούβρα, κρίσιμη για αυτό το τύπο της υποκειμενικής διαφωνίας.

Η κεντρική αναλυτική αντιπαράθεση αυτού του είδους της υποκειμενικής κατασκευαστικής επεξήγησης έχει τεκμηριωθεί αλλού ( Woolgar 1981,1983;Woolgar και Pawluch 1985)(13). Η υποκειμενική διαφωνία εξαρτάται, κατά ειρωνεία, από έναν πρακτικό ρεαλισμό (αυτό εισέρχεται σε ‘‘ατέρμονο βρόχο’’ ή στηρίζεται αυστηρά στο κείμενο), και τα δυο με σεβασμό στην υποτιθέμενα υπάρχουσα πραγματικότητα, υπογραμμίζοντας τις επιτεύξεις των επιστημόνων και με σεβασμό στις προηγούμενες συνθήκες που έχουν συλλεχτεί ως επεξηγήσεις. Έτσι βλέπουμε ότι η προγραμματική υποκειμενικότητα παραχωρεί τη θέση της σ’ έναν ρεαλισμό στην πράξη.

Μια απάντηση σ’ αυτή την αντιπαράθεση είναι να «καταδώσουμε» την επεξηγηματική πρακτική της Κ.Ε.Γ. ως ανάρμοστη και να επισπεύσουμε την εγκατάλειψη της. Τυπικά, αυτή είναι η απάντηση των φιλόσοφων που είναι αντίθετοι στις κοινωνικές μελέτες της επιστήμης (για παράδειγμα, Laudan 1981). Mία εναλλακτική λύση είναι, να βλέπουμε μια τέτοια αντιπαράθεση, όχι σαν πρόβλημα ή σαν εμπόδιο, άλλα σαν μια ευκαιρία να εξερευνηθούν εναλλακτικές μορφές της κοινωνικής επιστήμης που λογοδοτεί (Ashmore 1989; Woolgar and Ashmore 1988). Αν οι τρέχοντες συμβάσεις της επεξήγησης, θέτουν όρια στις προσπάθειες μας να εξερευνήσουμε τις λεπτομέρειες των υποκειμενικών διαφωνιών, πρέπει να σκεφτούμε τι κερδίζεται με το να διαμορφώνουμε την εμπιστοσύνη μας πάνω σ’ αυτές τις συμβατικές φόρμες. Είναι αυτή η γραμμή της διαφωνίας που παρέχει μια λογική για τα πρόσφατα πειράματα πάνω σε κείμενα, ‘‘νέες λογοτεχνικές φόρμες’’ και άλλες εξερευνήσεις πάνω στην προσαρμοστικότητα (για παράδειγμα, Ashmore 1989; Mulkay 1985˙ Woolgar 1988c).

Από μια προφανή άποψη ,εκεί που πραγματικά επικεντρώνεται η Κ.Ε.Γ είναι τα θέματα και τα ζητήματα που απασχολούν την επιστημονολογία. Η κοινωνιολογία της επιστήμης έχει χαρακτηριστεί ως ‘‘σχετική με την επιστημονολογία’’ (Cambell 1978), ως μια συμβολή στην ‘‘επιστημονική κοινωνιολογία’’ (Coulter 1989, chap. 1) και ως κάτι που σχετίζεται με τα ‘‘επιστημονικά θέματα’’ (Lynch 1989). Κάποιος, επίσης, θα μπορούσε να δικαιολογήσει τις πρόσφατες διαφωνίες μεταξύ των φιλοσόφων και των κοινωνιολόγων της επιστήμης ως ένα ‘‘διαγωνισμό’’ για τον ίδιο επιστημονικό τομέα (για παράδειγμα, Bloor 1981˙ Laudan 1981). Οι επιστημονικές τεχνικές περιλαμβάνουν σχεδόν πραγματική και πάνω στο κείμενο παρουσίαση, διάλεξη που προκαλεί διαφωνίες, τη τέχνη του να κάνεις εξηγήσεις, του να ξέρεις, να είσαι σίγουρος, να καταλαβαίνεις, να χρησιμοποιείς αποδείξεις, να αιτιολογείς κ.λ.π. Αφού τέτοιες πρακτικές είναι (θεωρούνται ότι είναι) βασικές στο πως επηρεάζουν μια τεραστία ποικιλία πράξεων και συμπεριφοράς, η σημαντικότητα της Κ.Ε.Γ. γίνεται προφανής ξεκάθαρα πιο πάνω, από την ικανότητά της να μας διαφωτίζει σχετικά με την επιστήμη. Η σημαντικότητά της βρίσκεται όχι μόνο στο να αποδείξει περισσότερα ή διαφορετικά νέα στοιχεία ‘‘σχετικά με την επιστήμη’’, αλλά μέσα στη δική της προοπτική να επανεκτιμήσει πρωταρχικές, βασικές υποθέσεις της μοντέρνας σκέψης. Όμως, όπως θα δούμε στο παράδειγμα της διαφωνίας για τη ‘‘δυσκολότερη πιθανή περίπτωση’’, αυτή η προοπτική δεν μπορεί να αναπτυχθεί και να προοδεύσει εξαιτίας της έλλειψης θέλησης (ή της ανικανότητας, βλέπε σημείωση 11) για να πιέσει τις προσαρμοστικές συνέπειες της διαφωνίας σχετικά με την Κ.Ε.Γ.

Συχνά θεωρείται ότι η σημαντικότητα της Κ.Ε.Γ. βρίσκεται στον ριζικό ρόλο που διαδραματίζει για πολλές άλλες περιοχές υψηλής κατάρτισης και γνώσης (για παράδειγμα, Woolgar1991,26). Όταν τα αποτελέσματα και τα ευρήματα της Κ.Ε.Γ. ερμηνεύονται ως μέρος (ή ως αποτέλεσμα) της κοινωνιολογίας της γνώσης, έχουν, επίσης, άμεσο ρόλο στην κατανόηση όλων των άλλων ειδών παραγωγής γνώσεων(14). Αν, ειδικά, αποδειχτεί ότι αυτά αποτελούν επίσης, αντικείμενο της κοινωνιολογίας της γνώσης, συνεπάγεται ότι μπορούμε να συνεχίσουμε με αυξημένη εμπιστοσύνη στην κοινωνική ανάλυση όλων των άλλων μορφών της γνώσης .Ο Collins (1981) έχει αναλύσει με εκφραστικό τρόπο τη στρατηγική αξία της Κ.Ε.Γ. περιγράφοντας το ‘‘εμπειρικό πρόγραμμα της υποκειμενικότητας’’ (Ε.Π.Υ.):

Αλλού ο Collins εξηγεί με λεπτομέρειες;

Παρόλο που αυτή η διαφωνία φαίνεται ξεκάθαρη, δεν είναι δύσκολο να δει κανείς ότι αυτή η λογική εξαρτάται από μια σειρά ‘‘θεωρήσεων επάρκειας’’ που δεν έχουν εξεταστεί. Τι ακριβώς υποτίθεται ότι μετράει ως ‘‘απόδειξη’’, ‘‘υποστήριξη’’, ‘‘γενικοποίηση’’ και ‘‘δικαίωμα’’ στην δουλειά, η οποία ‘‘έλκεται από τη διαφωνία’’, του ίδιου του Ε.Π.Τ.Υ.; Είναι οι ειδικοί του Ε.Π.Τ.Υ. χαρούμενοι με την παρατήρηση ότι, σαν μέλη της κεντρικής ομάδας των ερευνητών της Κ.Ε.Γ., οι δικές τους προσπάθειες να αποδείξουν, να υποστηρίξουν κ.λ.π, έχουν κοινωνικά καθοριστεί από την ‘‘επίδραση της κοινωνίας’’;(15)

Για τους ίδιους λόγους, γίνονται επιτακτικές oι ερωτήσεις σχετικά με την ιδέα της ‘‘δυσκολίας’’. Για τον Collins, η ‘‘δυσκολία’’ της γνώσης ανταποκρίνεται στην μικρή πιθανότητα ότι η υποκειμενική θέση θα υποστηρικτεί(16). Και η ‘‘μικρή πιθανότητα να υποστηρικτεί’’ είναι ισοδύναμη ‘‘με αυτό που οι περισσότεροι άνθρωποι θα έλεγαν σ’ αυτή την περίπτωση (… η αίσθηση… που νόμιζα ότι ήταν κοινής χρήσης )’’. Τώρα, όπως ταιριάζει στο σκεπτικιστικό κύμα αυτού του είδους της υποκειμενικότητας, ίσως θέλουμε να δώσουμε έμφαση στην επεξηγηματική ελαστικότητα αυτής της παρατήρησης. Σύμφωνα με το τρόπο που έχει τεθεί το θέμα, ας πούμε, τα κοινωνικά προβλήματα και η ανήθικη λογοτεχνία , θα μπορούσαμε να ρωτήσουμε για ποιον, σε ποιες συνθήκες, σε ποιες περιστάσεις, πώς και γιατί αυτό εμφανίζεται δύσκολο (για παράδειγμα Spectοr και Kitsuse 1977 );(17) Κάνοντας αυτές τις ερωτήσεις, θα θεωρούσαμε ότι δεν υπάρχει λόγος να δώσουμε προνόμια στην δυσκολία ως μια πραγματική, κληρονομική ή επίκτητη, σταθερή ιδιότητα του αντικειμένου της μελέτης, όχι περισσότερο απ’ όσο υπάρχει για οποιαδήποτε ιδιότητα των φυσικών φαινομένων.(18) Mε άλλα λόγια, η δυσκολία δε δίνεται, κατασκευάζεται (αποδίδεται, συναποτελείται, περιστρέφεται και μερικές φορές ολοκληρώνεται). Δεν κατοικεί μέσα στο αντικείμενο της μελέτης, αλλά μάλλον δημιουργείται μέσα από την ‘‘πονηρή’’ και παραπλανητική παρουσίαση του αντικειμένου.(19)

Ένα αποτέλεσμα αυτής της ελαστικής εφαρμογής της κατασκευαστικότητας είναι το ξεκίνημα ενός προγράμματος ερευνών σχετικά με το χαρακτήρα της κοινωνικής επιστημονικής διαμάχης.(20) Μαθαίνουμε ότι η Κ.Ε.Γ. εγκαθιδρύει την ίδια της τη δυσκολία με τρόπο μιας ρητορικής αντιπαράθεσης μεταξύ της δουλειάς του αναλυτή και της δουλειάς των επιστημόνων που έχουν μελετηθεί, μεταξύ των δραστηριοτήτων που αναπαρίστανται απ’ τον κοινωνιολόγο και αυτών των δικών του ή δικών της επιστημονικών αντικειμένων. Ενώ τα δεύτερα παρουσιάζονται ως επιρρεπή στην υποκειμενικότητα, έχει μειωθεί σε σπουδαιότητα η ενδεχόμενη εφαρμογή της υποκειμενικότητας στα πρώτα. Η ρητορική αντιπαράθεση καταλήγει στον ισχυρισμό ότι διαφορετικές κλάσεις δραστηριότητας που αναπαρίσταται είναι διαφοροποιημένα επιρρεπής στην υποκειμενικότητα. Με άλλα λόγια, ο αναλυτής, ο ίδιος στην εξήγηση, υποτίθεται ότι δουλεύει σ’ ένα επίπεδο «υψηλότερο» απ’ ότι (διαφορετικό από) τα αντικείμενα της μελέτης.

Αυτή η πρακτική, ή πραγματική παράνομη συνάντηση (στην πορεία της αναπαράστασης/ διαφωνίας) μιας διαφοράς στα επίπεδα είναι στην ουσία δυσκολία με διαφορετικό έμβλημα. Όσο πιο δύσκολη είναι η δικιά μας διαφωνία, τόσο το λιγότερο απίθανα μοιάζει επιρρεπής στο είδος της υποκειμενικότητας που εμείς εφαρμόζουμε στα αντικείμενα της μελέτης. Η δυσκολία, η έλλειψη εξάρτησης και επιρροής από την υποκειμενικότητα είναι ισοδύναμη με την απόσταση που εμείς δημιουργούμε μεταξύ των αναπαριστώμενων πρακτικών που παρουσιάζουμε ως επιρρεπή στην υποκειμενικότητα και αυτών που δεν είναι.(21) Όσο μεγαλύτερη είναι η απόσταση, τόσο δυσκολότερη είναι η περίπτωση. Έτσι, η δυσκολία είναι επίσης ένα μέτρο σύγκρισης για τη δουλειά που χρειάζεται για να αναγνωρίσει ή να καταρρίψει την απόσταση που υπάρχει μεταξύ του αναλυτή και του αντικειμένου. Όπως έχει επισημάνει και ο Latour, η σταθερότητα των επιστημών είναι χτισμένη ακριβώς πάνω σ’ αυτή την ιδιότητα να ενεργούν σε απόσταση. Η πιο πειστική διαμάχη είναι αυτή ακριβώς που επιτρέπει στον αναλυτή να «δρα επάνω» (για παράδειγμα να επεξηγεί, να αναπαριστά) τα φαινόμενα ενώ υπάρχει απόσταση από αυτά (Latour [1986] 1990, 1987). Η ρητορική απαίτηση είναι ότι ο ίδιος ο αναλυτής μπορεί να μιλήσει, έχοντας ο ίδιος την εξουσία, σχετικά με το φαινόμενο, χωρίς, όπως ήταν, να «μολυνθεί» απ’ το φαινόμενο το ίδιο.(22)

Σαν ένα αποτέλεσμα της προσαρμοστικής εφαρμογής της υποκειμενικότητας- κατασκευαστικότητας, βλέπουμε ότι η δυσκολία εξαρτάται από την κοινωνία. Είναι μια πρακτική ολοκλήρωση. Αυτή η ανακατασκευή της δυσκολίας έτσι ξαναεπιβεβαιώνει τη δύναμη της φόρμουλας της Κ.Ε.Γ. Αλλά, την ίδια στιγμή , όπως έχουμε ήδη θεωρήσει, η Κ.Ε.Γ. ειρωνικά αποδυναμώνει τον ισχυρισμό της για θεωρητική σημαντικότητα. Καθώς όλο και περισσότερες ‘‘διακηρύξεις’’ του κοινωνικού χαρακτήρα της επιστημονικής γνώσης αναδύονται, έτσι και οι εικασίες μας σχετικά με την προνομιούχα κατάσταση της επιστήμης, σιγά σιγά αλλάζουν. Ο όλος σκοπός του σχεδίου της Κ.Ε.Γ. είναι να αποδυναμώσει τη δυσκολία που σχετίζεται με την επιστημονική γνώση.(23) Αλλά, όσο περισσότερο η εφαρμογή της υποκειμενικότητας στην επιστημονική γνώση είναι δεκτή, τόσο λιγότερο ξεκάθαρο είναι ότι η Κ.Ε.Γ. ασχολείται με την δυσκολότερη δυνατή περίπτωση. Αυτό που είναι σημαντικό εδώ είναι ότι αυτό σημαίνει ότι ίσως υπάρχει μια ακόμη δυσκολότερη περίπτωση για να αποτύχει από τη δυσκολότερη δυνατή περίπτωση

Ποια να είναι αυτή η περίπτωση; Αν ξαναθυμηθούμε ότι δυσκολότερη σημαίνει το λιγότερο πιθανό μέρος όπου η υποκειμενική θέση μπορεί να στηριχτεί, και ότι η δυσκολία επίσης εκφράζει αναλυτική απόσταση, ίσως ερμηνεύσουμε το ‘‘εγώ’’, ως υποψήφιο για μια ακόμα δυσκολότερη, πιο δύσκολη πιθανή περίπτωση. Με το ‘‘εγώ’’ εννοώ το ‘‘εγώ μέσα στο κείμενο’’, τη φωνή του αναλυτή/ συγγραφέα όπως εμφανίζεται (ή μάλλον όπως κρύβει τον εαυτό του) στην πορεία της διαφωνίας (γράφοντας, μιλώντας, αναπαριστώντας). Παρατηρείστε ότι η εφαρμογή της υποκειμενικότητας στο γερά και βαθιά στηριγμένο εγώ στο κείμενο, εννοεί να προτείνει κάτι διαφορετικό από τις πολλές τρέχοντες κοινωνιολογικές και ψυχολογικές προσεγγίσεις. Αυτές οι προσεγγίσεις τείνουν να εξηγήσουν το εγώ σαν ένα θέμα ασύνδετο με την αναπαριστώμενη δουλειά που υποστηρίζει. Παρέχουν θεωρητικές συζητήσεις για το ρόλο του εγώ ή για την ‘‘ιδέα’’ του εγώ, δηλαδή ιστορικά πορτραίτα που δείχνουν πώς αλλάζει η ιδέα του εγώ. Ενώ τέτοιες προσεγγίσεις είναι ενδιαφέρουσες, δεν τείνουν να ανακρίνουν το εγώ στην πράξη. Το εγώ που μας απασχολεί είναι το εγώ που υποστηρίζει αναπαριστώμενη πρακτική. Αυτού του είδους το εγώ μπορεί να ερμηνευθεί σαν μια ακόμη δυσκολότερη περίπτωση απ’ την επιστήμη, αφού θεωρώ πως είναι ακόμη λιγότερο πιθανό ότι η υποκειμενική γνώμη μπορεί να εφαρμοστεί στο εγώ παρά στην επιστημονική γνώση.

Για να δώσουμε μια περίληψη της διαφωνίας μέχρι τώρα, βλέπουμε ότι η ενδεχόμενη στρατηγική θεωρητική σημασία της Κ.Ε.Γ. έχει συμβιβαστεί λόγω μιας έλλειψης θέλησης για να αντιμετωπίσει το παράδοξο στην καρδιά των προγραμματιστικών της ισχυρισμών και για να εκμεταλλευτεί τις ανάλυτικές αντιπαραθέσεις στην πρακτική της. Στην αρχή, κύριος στόχος της Κ.Ε.Γ. ήταν η αντικειμενοστρεφής της φιλοσοφία. Η βασική υπόσχεση της Κ.Ε.Γ. έφερε μεγάλη αναστάτωση στους κόλπους αυτής της ομάδας αλληλεγγύης. Μπορούμε τώρα να συμπεράνουμε ότι η αντικειμενοστρεφής φιλοσοφία παρείχε έναν αρχικό καταλύτη για να θέσει σε προετοιμασία το δυναμικό του επαναλαμβανόμενου επαναπροσδιορισμού των γενικών αρχών. Δυστυχώς όμως, αυτή η διαδικασία κινδυνεύει να τερματιστεί, εξαιτίας της επιθυμίας να καθιερωθεί η Κ.Ε.Γ. ως μια επεξηγηματική φόρμουλα, ένα εργαλείο για να εφαρμοστεί σε διαφορετικές στιγμές των ισχυρισμών της επιστημονικής γνώσης. Συγκεκριμένα, η αντοχή στην προσαρμοστικότητα σημαίνει οτι δεν έχει υπάρξει υποβασταζόμενη προσπάθεια να ψάξει εναλλακτικές λύσεις στην ρεαλιστική διάλεξη. Συνεχίζουμε, λοιπόν, να βλέπουμε με ειρωνεία τις επιστημονικές πρακτικές των άλλων, ενώ δίνουμε προνόμια στις δικές μας.

Στο δεύτερο μέρος αυτού του άρθρου, απευθύνω την ερώτηση μέσα από ένα συγκεντρωτικό βλέμμα στην πρόσφατη Κ.Μ.Τ. Ένα έναυσμα για την τρέχουσα επέκταση της κοινωνικής μελέτης της τεχνολογίας είναι η εφαρμογή πολλών από τις ιδέες και τις προσεγγίσεις της Κ.Ε.Γ. στην μελέτη της τεχνολογίας. Έτσι τώρα, βρίσκουμε την ίδια μετά-Kuhnian κριτική των απόψεων που έχουν σχηματιστεί από πριν και δε στηρίζονται σε γνώση και απόδειξη σχετικά με την τεχνολογία, όπως έχει πρόσφατα εφαρμοστεί στις απόψεις αυτές σχετικά με την επιστήμη. Αυτή η κριτική παράγει τα ακόλουθα είδη διαφωνίας (το αντίστοιχο κομμάτι που ανταποκρίνεται στην φόρμουλα της Κ.Ε.Γ. είναι μέσα στις αγκύλες):

Οι διακρίσεις μεταξύ του τεχνικού [επιστημονικού] και του κοινωνικού πρέπει να καταργηθούν. Η κοινωνική ανάλυση θα πρέπει να δώσει ερευνητικό βάρος στο περιεχόμενο της τεχνολογίας[επιστημονική γνώση]. Το ρόλο του μεγάλου ελεύθερου επαγγελματία, μηχανικού , εφευρέτη[επιστήμονα, ανθρώπου που κάτι ανακάλυψε] πρέπει να τον δούμε σε κοινωνικό περιεχόμενο . Η τεχνολογική [επιστημονική] ανάπτυξη δεν μπορεί πια να θεωρείται ως ένας γραμμικός υπολογισμός των κατασκευών του ανθρώπου[γεγονότα], που το καθένα εκτιμάται από μια υπάρχουσα ανθολογία τεχνολογικών επιτεύξεων[επιστημονική γνώση]. Εν συντομία, η τεχνολογία [επιστήμη] έχει σχέση με τη διαδικασία, όπως και με την παραγωγή και οι τεχνολογικές ανακαλύψεις [επιστημονικά γεγονότα ] πρόκειται να γίνονται αντιληπτά ως κοινωνικές κατασκευές.(24)

Ο Pinch και ο Bijker ([1984]1987) εκφράζουν ωραία αυτούς τους παραλληλισμούς μεταξύ επιστήμης και τεχνολογίας, αναφορικά με το Ε.Π.Υ. Επισημαίνουν την επεξηγηματική χαλαρότητα που σχετίζεται με την επεξήγηση (χρήση) των τεχνολογικών κατασκευών. Δεν υπάρχει μοναδικός (απαραίτητος) τρόπος για σχεδιασμό (ή για να επεξηγήσει κανείς και να χρησιμοποιήσει) τη τεχνολογία. Οι σχεδιασμοί και οι επεξηγήσεις (χρήσεις) ποικίλουν ανά τις εποχές και μεταξύ διαφορετικών ομάδων και πολιτισμών. Όταν οι ανταγωνιζόμενες απόψεις και ιδέες έρχονται σε ρήξη, το αποτέλεσμα της επακόλουθης αντιπαράθεσης καθορίζεται από ποικίλες κοινωνικές εικασίες και προβλέψεις. Η σύσταση των κοινωνιολόγων είναι να ακολουθούν το Ε.Π.Υ., χαρτογραφώντας το πέρασμα της αντιπαράθεσης και τη δημιουργία της συμφωνίας, υποστηρίζοντας μ’ αυτόν τον τρόπο με αποδείξεις τις κοινωνικές διαδικασίες (ειδικά τους μηχανισμούς του κλεισίματος και του σχηματισμού συγκεντρωτικής γνώμης), τη στιγμή που οι τεχνολογικές ανακαλύψεις έρχονται στη ζωή και γίνονται δεκτές.(25)

Μερικοί συγγραφείς της Κ.Μ.Τ. διαφωνούν ριζικά με την ιδέα του ‘‘τεχνολογικού ντετερμινισμού’’. Για παράδειγμα, στην εισαγωγή της συλλογής τους, που έχει υποστεί επιρροή, ο MacKenzie και ο Wajcman (1985, 4ff) επισημαίνουν ότι η άποψη, ότι η τεχνολογία έχει αποτελέσματα (ή επίδραση) πάνω στην κοινωνία, έχει σχέση με δυο βασικές υποθέσεις. Πρώτον, η τεχνολογία ερμηνεύεται σαν ένας ανεξάρτητος παράγοντας στην κοινωνική αλλαγή, κάτι που θεωρείται να είναι η ‘‘έξω’’ κοινωνία, είτε μεταφορικά είτε κυριολεκτικά. Η δραστηριότητα των ειδικών στην τεχνολογία, ερμηνεύεται σαν ανεξάρτητη απ’ την κοινωνία. Οι ειδικοί στην τεχνολογία θεωρείται, ότι κάνουν εφαρμογή των ανακαλύψεων της επιστήμης, μετατρέποντάς αυτές σε τεχνικές και συσκευές που μετά έχουν επίδραση πάνω στην κοινωνία. Δεύτερον, γίνεται η υπόθεση ότι οι αλλαγές στην τεχνολογία προκαλούν αλλαγές στην κοινωνία.(26)

Αυτές οι τρεις σημαντικές παρατηρήσεις εγκαθιδρύουν την αναγκαιότητα, η Κ.Μ.Τ. να μην υιοθετεί ή να μην λαμβάνει ως δεδομένες τελειωτικές απεικονίσεις του πραγματικού χαρακτήρα μιας τεχνολογίας, τι μπορεί ή δε μπορεί να κάνει κ.λ.π. Όμως ο Mackenzie και ο Wajcman προσθέτουν μια σημαντική υποσημείωση. Ακριβώς επειδή οι επιδράσεις της τεχνολογίας είναι περίπλοκες, λένε, αυτό δε δίνει το δικαίωμα σε μας να υποθέσουμε ότι η τεχνολογία δεν έχει επιδράσεις. Αυτή είναι μια σημαντική παρατήρηση, γιατί αποκαλύπτει τη δέσμευση των συγγραφέων σε (ένα είδος) τυχαίας επεξήγησης στην ανάλυση τους για την τεχνολογία .Δεν υπάρχει διαφωνία στο να ερμηνεύει κανείς τεχνολογία ως ένα τυχαίο παράγοντα. Μάλλον, είναι μια δήλωση των τεχνικών δυσκολιών, που έχουν σχέση με την απομόνωση των επιδράσεων της τεχνολογίας, ως ενός συγκεκριμένου τυχαίου παράγοντα.

Θέλω να εκφράσω την άποψη, ότι αυτή η δέσμευση στην τυχαιότητα, τείνει να συμβιβάσει τις διαφωνίες τους, για την αυτονομία της τεχνολογίας. Η επίκληση ενός τυχαίου παράγοντα υπονοεί ότι είναι πιθανό να περιγράψει κανείς επαρκώς τα σημαντικά σημεία και χαρακτηριστικά της οντότητας για την οποία έχει τεθεί το θέμα. Αλλά, αυτό έρχεται σε αντίθεση με την αρχή της επεξηγηματικής προσαρμοστικότητας, που σχετίζεται με την κοινωνική μορφή της τεχνολογίας. Η ερμηνεία της τεχνολογίας σαν ένας τυχαίος παράγοντας μοιάζει να υπονοεί ότι υπάρχουν τελειωτικά, αναγνωρίσιμα σημεία και χαρακτηριστικά αυτής της τεχνολογίας, ενώ το κεντρικό νόημα της κοινωνικής μορφής είναι να ‘‘προτείνει’’ ότι τέτοια σημεία και χαρακτηριστικά είναι αβέβαια και εξαρτώμενα, ότι οποιαδήποτε τέτοια χαρακτηριστικά που θα ευχόμαστε να αποδώσουμε σε μια τεχνολογία είναι το προσωρινό αποτέλεσμα μιας σειράς πολύπλοκων κοινωνικών (αναλυτικών) διαδικασιών, που κατά μεγάλο βαθμό οφείλονται στις προσπάθειες συγκεκριμένων κοινωνικών υπηρεσιών (ομάδων). Ή για να θέσω το πράγμα αλλιώς, η επίκληση από μέρους τους μιας τεχνολογίας σαν μια αιτία υπονοεί την πιθανότητα να παρέχουν μια τελειωτική -που δε μπορεί να αλλαχτεί- περιγραφή αυτής της τεχνολογίας.

Αυτό το σημείο απαιτεί συγκεκριμένη ταξινόμηση. Δεν ισχυρίζομαι ότι η απεικόνιση της τεχνολογίας σαν μια αιτία απαιτεί ότι, όλες οι ερωτήσεις επαρκούς περιγραφής αυτής της τεχνολογίας πρέπει πρώτα να καθοριστούν σε κάποια τελική ή απόλυτη έννοια.(27) Για παράδειγμα, είμαστε εξοικειωμένοι με ισχυρισμούς όπως το ότι το ‘‘Τσερνομπίλ’’ προκάλεσε μόλυνση του γάλατος, ενώ το τι ακριβώς το ‘‘Τσερνομπίλ’’ περιέχει σαν έννοια είναι, θεωρητικά, ανοιχτό σ’ έναν ακαθόριστο αριθμό παραπέρα ερευνών, αιτήσεων για ταξινόμηση κ.λ.π. Αυτό που θέλω να πω είναι ότι, τη στιγμή της ερμηνείας αυτής της τυχαίας σύνδεσης, στην πορεία της διαμόρφωσης της αιτίας σ’ αυτή την κατεύθυνση, η αναφορά στο ‘‘Τσερνομπίλ’’ θεωρείται επαρκής. Δηλαδή ,κατ’ αυτή την έννοια, η τυχαία ομιλία σχετίζεται με τη τοπική ολοκλήρωση μιας πρακτικά επαρκούς περιγραφής της ‘‘τεχνολογίας’’. Παρόλο που η κριτική τους .για τον τεχνολογικό ντετερμινισμό. χρησιμοποιεί την θεωρητική δυσκολία της περιγραφής των θετικών χαρακτηριστικών της τεχνολογίας για την οποία τίθεται το ερώτημα, όταν μιλάνε για την τεχνολογία ότι έχει επιδράσεις, ο Mackenzie και ο Wajcman μοιάζουν να το ερμηνεύουν ως, ούτε λίγο ούτε πολύ, τεχνική δυσκολία.

Το πρόβλημα είναι ότι δεν είναι ξεκάθαρο τι δικαιολογεί την αναλυτική διάκριση μεταξύ τεχνολογιών που μπορούν να θεωρούνται έμπιστες όσον αφορά στο αξίωμα της επεξηγηματικής ελαστικότητας (και έτσι στην ανάλυση των κοινωνικών μορφών) και αυτών, που τα καλά χαρακτηριστικά τους πρόκειται να αντιμετωπίζονται σαν δεδομένα, χωρίς τον παραμικρό προβληματισμό. Είναι δελεαστικό να απαντήσει κανείς ότι για ορισμένες τεχνολογίες οι επιδράσεις είναι εμφανείς στους ίδιους τους κόλπους τους, ίσως ακόμη αναμφισβήτητες. Αλλά αυτό δε θα ήταν, κατά τη γνώμη μου, καθόλου ικανοποιητικό, αφού το όλο νόημα της επεξηγηματικής ελαστικότητας είναι ότι τα εμφανή χαρακτηριστικά ‘‘το να είναι κάτι ξεκάθαρο χωρίς να χρειάζεται να αποδειχτεί’’ και ‘‘το να είναι κάτι αναμφισβήτητο’’ είναι κοινωνικές εκπληρώσεις που είναι επιρρεπείς στην αλλαγή. Η πηγή της βοηθείας μας για το πρώτο χαρακτηριστικό απλά έχει έναν τρέχοντα ορισμό. Και θα ήταν κρίμα να περιορίσει κανείς το σκοπό της θεωρίας στις τεχνολογίες των οποίων το αποτέλεσμα τώρα τυχαίνει να είναι αντιθετικό. Άλλη μια απάντηση παραδέχεται ότι το να παίρνει κανείς ένα συγκεκριμένο ορισμό όπως δίνεται δεν είναι ικανοποιητικό, αλλά ότι τουλάχιστον αυτή είναι η τρέχουσα συγκεντρωτική γνώμη πάνω στο θέμα. Πάλι, αυτό είναι απογοητευτικό, μέχρι το βαθμό που δεν είναι ξεκάθαρο ποιων η συγκεντρωτική γνώμη είναι αυτή και πώς (και πότε και γιατί) επιτεύχθηκε(28).

O Winner αρχίζει παρατηρώντας πώς αυτό που έχει σημασία δεν είναι η ίδια η τεχνολογία, αλλά τα κοινωνικά ή οικονομικά συστήματα πάνω στα οποία στηρίζεται . Αυτή η θέση, λέει ο Winner, έχει το πλεονέκτημα του να υπολογίζει τον αφελή τεχνολογικό ντετερμινισμό -η υπόθεση ότι η παραγωγή και οι επιδράσεις της τεχνολογίας πηγαίνουν από ένα δυναμικό, εσωτερικό μέρος στην τεχνολογία- αλλά έχει το μειονέκτημα να θεωρεί ότι ο χαρακτήρας των ίδιων των τεχνικών πραγμάτων δεν έχει καμία σημασία. Κατά έναν τρόπο, ο οποίος παραλληλίζει το κάλεσμα από τους κοινωνιολόγους της επιστημονικής γνώσης για προσοχή, με το νόημα της επιστημονικής γνώσης, ο Winner λέει ότι πρέπει να πάρουμε σοβαρά τις τεχνικές κατασκευές, ότι χρειάζεται να προσέξουμε ‘‘τα χαρακτηριστικά των τεχνικών αντικειμένων και τα νοήματα αυτών των χαρακτηριστικών’’ (Winner [1980]1985 , 27).

H χρήση από τον Winner του παραδείγματος της εισαγωγής του Cyrus McCormick στην πνευματική μορφοποίηση των μηχανών έχει μια παρόμοια δομή. Πρώτα, μας έχουν πει ότι η εισαγωγή των μορφοποιημένων μηχανών μοιάζει σαν ένα βήμα για τον εκμοντερνισμό του εργοστάσιου και την αύξηση της αποτελεσματικότητας. Έτσι, μας έχουν προειδοποιήσει ότι τα πράγματα είναι αλλά απ’ ότι φαίνονται. Δεύτερον, μας έχουν πει ότι ο McCormick ήθελε να ξεφορτωθεί τους ικανούς εργάτες που είχαν οργανωθεί σε τοπικό σωματείο. Έτσι, αποκαλύφτηκαν τα κίνητρα του ειδικού στη τεχνολογία. Τρίτον, μας έχουν πει το αποτέλεσμα, τα γεγονότα: ότι οι καινούργιες μηχανές ‘‘στην ουσία’’ παρήγαγαν κατώτερες διαλογές σε υψηλότερο κόστος από ότι η προηγούμενη διαδικασία και ότι, μετά από τρία χρόνια, οι μηχανές είχαν καταστρέψει το σωματείο. ‘‘Πρέπει να δει κανείς την ανάπτυξη σαν ένα ευρύτερο περιεχόμενο [της αμερικανικής πολιτικής ιστορίας και τις προσπάθειες των εργατών που είναι οργανωμένοι σε σωματεία]’’ (Winner [1980] 1985 29: προστέθηκε έμφαση).

Αυτό το τελευταίο χαρακτηριστικό του λόγου, που δίνει ο Winner, είναι ακόμα πιο καλά υποβασταζόμενο μέσα στους ισχυρισμούς του για την έμφυτα πολιτική ποιότητα κάποιων τεχνολογιών. Με στόχο να παρουσιάσει τη τεχνολογία είτε να απαιτεί είτε να είναι συμβατή με μια συγκεκριμένη μορφή κοινωνικής οργάνωσης, ο Winner εξελίσσει μια τελειωτική εκδοχή της ικανότητας των επιδράσεων αυτής της τεχνολογίας. Για παράδειγμα, λέει, ‘‘είναι πολύ πιο λογικό να χτίσεις ηλιακά συστήματα με ένα μη συγκεντρωμένο, πολύ διασκορπισμένο τρόπο απ’ ότι σε μεγάλη κλίμακα κεντρικά οργανωμένων εργοστασίων’’ (έχει προστεθεί έμφαση). Επίσης, αναφέρεται στις ‘‘φονικές ιδιότητες’’ της ατομικής βόμβας και τα λοιπά. Άλλη μια φορά, θα έπρεπε να επισημάνω ότι δε θέλω να μιλήσω εναντίον αυτών των εκδοχών της τεχνικής ικανότητας ή αυτού που μετράει σαν λογικό, τόσο πολύ όσο ώστε να παρατηρήσω ότι ο Winner υποστηρίζει τη θέση του με το να μεταχειρίζεται ως τελειωτικό, αυτό που ίσως κάπου αλλού να το μεταχειρίζονταν (σε συμφωνία με την υποκειμενική κατασκευαστική υπόθεση σχετικά με την επεξηγηματική ελαστικότητα) ως, βασικά, εκδοχές που υπόκεινται σε αμφισβήτηση και εξαρτώνται από την ικανότητα των διάφορων τεχνολογιών. Δεν απασχολείται με την ανακατασκευή αυτών των συγκεκριμένων εκδοχών της τεχνικής ικανότητας, παρόλο που από την άποψη μιας ευρείας κατασκευαστικής δέσμευσης, είναι ξεκάθαρα μέρος των φαινομένων, που πρέπει να ερευνηθούν.

Η αναλυτική αντιπαράθεση στην Κ.Ε.Γ. έτσι επέρχεται στην Κ.Μ.Τ. Ειδικά στην εμπειρική Κ.Μ.Τ., η υποκειμενικότητα εφαρμόζεται μόνο σε συγκεκριμένες επιλεγμένες τεχνολογίες. Σημαντικότερα, τώρα, η ανακατασκευή των επιλεγμένων τεχνολογιών, εξαρτάται από το τι περνάει (στην πορεία της διαφωνίας) ως τελειωτικές εκδοχές της ικανότητας και της καλής ποιότητας αυτών των τεχνολογιών. Αυτό συμβαίνει παρά την αξιωματική απήχηση στην επεξηγηματική ελαστικότητα του χαρακτήρα και των προτερημάτων της τεχνολογίας και της απόταξης του τεχνολογικού ντετερμινισμού.

Αυτή η ρητορική απόσταση μεταξύ υποκειμένου και αντικειμένου (αναλυτή και τεχνολόγου), καθιστά ασφαλή την εφαρμογή ενός σχήματος αντιπαράθεσης, αυτού του είδους. Τοποθετημένος ως απομακρυσμένο αντικείμενο, ο τεχνολόγος εμποδίζεται να ‘‘ανταπαντήσει’’˙ Η αντιπαράθεση μπορεί να προχωρήσει ασφαλώς (και γενικώς προβλέψιμα) γνωρίζοντας ότι οι πρακτικές του αναλυτή δεν επηρεάζονται απ’ αυτές του τεχνολόγου. Δεν αποτελεί σύμπτωση, βέβαια, το ότι σχηματισμένη έτσι, η Κ.Μ.Τ. διαθέτει λίγα από τα στοιχεία της απόρριψης και της αμφισβήτησης που συνδέονται με την μεταχείριση της επιστημονικής γνώσης σαν αναλυτικό αντικείμενο. Πόσοι φιλόσοφοι θα αναστατωθούν με τον ισχυρισμό ότι οι τεχνολογίες είναι κοινωνικά δομημένες; Όχι και πολλοί! Που είναι οι Larry Laudans και Bill Newton-Smiths να διακηρύξουν πόσο σκανδαλώδης είναι η κοινωνική αποδόμηση της τεχνολογίας; Η τεχνολογική σχεδίαση δεν είναι, ως επί τω πλείστον, μια τιμητική δραστηριότητα, επικροτούμενη από ένα εξέχον μέρος της φιλοσοφικής παράδοσης. Το γεγονός ότι δεν υπάρχουν φιλόσοφοι να αναστατώσουν, είναι απογοητευτικό, όχι γιατί είναι διασκεδαστικό να αναστατώνεις τον κόσμο, αλλά γιατί, όπως ειπώθηκε νωρίτερα, τέτοιου είδους αντιθέσεις είναι λειτουργικές για να εξασφαλίζεται, στο μεγαλύτερο βαθμό, η σημαντικότητα της πρόκλησης για κριτική, απέναντι σε παραδοσιακά αποκρυσταλλωμένες απόψεις.

Πως είναι λοιπόν δυνατό να επαναφέρουμε κάτι απ’ την αρχική, σημαντική, δυναμική ισχύ της Κ.Ε.Γ προς όφελος της τεχνολογίας; Συνεπάγεται απ’ τον παραπάνω συλλογισμό, ότι το πρόβλημα έγκειται στην ερμηνεία της τεχνολογίας σαν αντικείμενο και την αποδοχή της Κ.Ε.Γ. ως σταθερή μεταβλητή, δηλαδή ως ένα πλαίσιο για αμερόληπτες εφαρμογές σ’ ένα μη οροθετημένο αντικείμενο. Χρειαζόμαστε, λοιπόν, να βρούμε ένα τρόπο να επανακτήσουμε τον παραγωγικό ρίσκο μιας ευέλικτης τακτικής. Μια αρχική πρόταση είναι, να προσπαθήσουμε να αναπτύξουμε μία απ’ τις πιο ενδιαφέρουσες απαντήσεις στην δομή της τεχνολογίας ως κείμενο.

Ας διακρίνουμε τρεις διαφορετικές, κύριες απαντήσεις στο σύνθημα: ‘‘τεχνολογία ως κείμενο’’. Μια πρώτη συντελεστική απάντηση, απλά επανατονίζει τη διερμηνευτική ελαστικότητα του χαρακτήρα και της δυνατότητας της τεχνολογίας, είναι δηλαδή, ένας προκαταρκτικός ισχυρισμός του είδους σχετικιστή– κατασκευαστή, που προαναφέρθηκε. Αντιμετωπίζει την άποψη των τεχνολογικών κατασκευών ως εύχρηστα αντικείμενα με προκαθορισμένη συμπεριφορά (χρήσεις, δυνατότητες κ.λ.π.). Υποστηρίζει την ελαστικότητα του χαρακτήρα των τεχνολογικών κατασκευών και συνεπώς παρέχει τη δυνατότητα ύπαρξης ενός ‘‘δυνατού προγράμματος’’ στην κοινωνιολογία της τεχνολογίας (Bloor 1976˙ Pinch και Bijker 1984). Το κυρίως περιεχόμενο (τεχνικές δυνατότητες) της κατασκευής μπορεί να ειπωθεί ότι γίνεται κατανοητό κοινωνιολογικά, σαν η έκβαση μιας σειράς από ενδεχόμενες κοινωνικές διαδικασίες, ανεξάρτητα από την επικείμενη επιτύχια ή αποτυχία της τεχνολογίας, και ότι μπορεί να πραγματωθεί με τρόπους διαφορετικούς από μία (μερικές φορές αναπόφευκτη) πορεία εξέλιξης. Αυτή η πορεία, μας βοηθάει να αναγνωρίσουμε την πορεία δόμησης του κειμένου, και ιδιαίτερα, τη διείσδυση σ’ ένα δίκτυο ρόλων (Latour [1986] 1990) ώστε να περιοριστεί ή να ελαχιστοποιηθεί το φάσμα των πιθανών “αναγνώσεων”˙ με άλλα λόγια, ώστε να υπάρξει ομοφωνία σχετικά με τις τεχνικές δυνατότητες.

Η συντελεστική ανάγνωση της τεχνολογίας, ως κείμενο, μπορεί να οδηγήσει σε μια έρευνα που να αποσκοπεί στο να διακρίνουμε κοινά σημεία ανάμεσα στο περιβάλλον οργάνωσης (εννοώντας τη δομή οργάνωσης, τον τρόπο διαχείρισης, απόψεις και κουλτούρα) και τη διαδικασία της τεχνολογικής ανάπτυξης: τι είδους περιβάλλον ευνοεί ή αντίθετα παρεμποδίζει την ανάπτυξη της τεχνολογίας; Αυτό το γενικό πλαίσιο θεώρησης αποδέχεται μια ποικιλία από πιθανά είδη μελέτης, συμπεριλαμβανομένων μελετών που προσπαθούν να ανακαλύψουν πώς οι ίδιοι οι ενδιαφερόμενοι, αποσαφηνίζουν τα κοινά σημεία μεταξύ του περιβάλλοντος της τεχνολογίας και της εφαρμογής της (Woolgar 1987b).(29)

Η άποψη ότι οι κατασκευές “ενσαρκώνουν” οργανωτική μορφή είναι σκανδαλωδώς υβριστική. Ωστόσο, είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι αυτή η “ενσάρκωση” είναι, ένα επίτευγμα, μία από τις πολλές εναλλακτικές, πιθανές αναφορές, και τέλος είναι η έκβαση της ανάγνωσης του κειμένου με ένα συγκεκριμένο τρόπο και για ένα συγκεκριμένο σκοπό. Για παράδειγμα, μπορούμε να ισχυριστούμε ότι η ανάγνωση της τεχνολογίας, για τις συνθήκες της γέννησής της, μπορεί να είναι ελκυστική για ορισμένους ‘‘μεγάλους’’ της βιομηχανίας, γιατί παρέχει τη βάση για την αποδόμηση του ισχυρισμού ενός αντιπάλου, για ουδετερότητα. Δηλαδή, ένας συγκεκριμένος ισχυρισμός σχετικά με την τεχνική δυνατότητα, μπορεί να απορριφθεί με την ανάγνωση της κατασκευής, για τις προηγούμενες συνθήκες της κατασκευής της (π.χ. τα κίνητρα των σχεδιαστών, ο τύπος οργάνωσής τους κ.λ.π.). Σε αναλογία με την τεχνική του υπαινιγμού μοντελοποίησης κατά την κατάρριψη του ισχυρισμού της επιστημονικής γνώσης ενός αντιπάλου, αυτός ο τρόπος για την ανάγνωση μιας τεχνολογίας, παρέχει ένα είδος υπονόμευσης του ισχυρισμού των ανταγωνιστών για την τεχνολογική δυνατότητα.(30)

Η άποψη ότι είναι δυνατόν να διαβαστεί η τεχνολογία ως κείμενο και, ειδικότερα, σαν σχηματισμένη οργανωτική μορφή, φαίνεται να αντιτίθεται στην πιο δημοφιλή άποψη, ότι οι τεχνολογίες ουσιαστικά αποκρύβουν την ιστορία τους. Σύμφωνα με την άποψη του Bachelard, για παράδειγμα, το φαινόμενο-τεχνική αποκτά αξία ακριβώς επειδή μπορεί να χρησιμοποιηθεί χωρίς να χρειάζεται να απορρίψουμε την θεωρητική εργασία και τα επιστημονικά επιτεύγματα του παρελθόντος που, ουσιαστικά περικλείει. Με αυτή την έννοια, οι χρήσιμες τεχνολογίες είναι αδιαφανή κείμενα, μαύρα κουτιά στην κυριολεξία. Παρ’ όλα αυτά, η φανερή αντίθεση λύνεται όταν αναγνωρίσουμε ότι και οι δύο διερμηνεύσεις (η τεχνολογία ως φανερή οργανωτική μορφή, στην μία μεριά˙ και η τεχνολογία που αποκρύπτει την ιστορία της, από την άλλη) είναι αναγνώσεις που έχουν πραγματωθεί για διαφορετικούς σκοπούς. Η πρώτη ανάγνωση μεταχειρίζεται την τεχνολογία με γνώμονα τι μπορεί να αποκομισθεί από τον υπαινιγμό των συνθηκών της γέννησης της, η δεύτερη για τι μπορεί να αποκομισθεί χωρίς την παρακολούθηση αυτών των συνθηκών. Όταν αναφερόμαστε στην διερμηνευτική απάντηση της τεχνολογίας ως κείμενο, ένα σημαντικό ερώτημα που τίθεται είναι ποια ανάγνωση είναι πιο κατάλληλη από την άλλη, σε κάθε δεδομένη κατάσταση.(31)

Κατ’ αυτό τον τρόπο, επανερχόμαστε στην αρχική οπτική γωνία της Κ.Ε.Γ. για τις επιστημονικές πρακτικές.. Μπορούμε δηλαδή να αναρωτηθούμε πώς και γιατί οι τεχνολογίες μπορούν να διαβαστούν ως υγιείς τομείς ερμηνείας μέσα σε μια ‘‘θάλασσα’’ από ασαφώς ερμηνευμένα κείμενα. Η καθαρότητά τους, ή η σχετική ευστάθειά τους, έγκειται στο βαθμό που διαθέτουν την ικανότητα να δρουν ή να έχουν ως συνέπεια τη δράση. Ενώ τα αποτελέσματα των ‘‘συνηθισμένων’’ κειμένων στον αναγνώστη είναι, σε μεγάλο βαθμό απρόβλεπτα, οι τεχνολογίες είναι κείμενα με προβλεπόμενα (και προσχεδιασμένα) αποτελέσματα. Υπό αυτή την έννοια, η ερώτηση για τους τρόπους και τα αίτια, μπορεί να αποδοθεί σε σχέση με τις διάφορες αντιπροσωπευτικές (και άλλες επιστημονικές) πρακτικές που αφορούν την κατανόηση και την παράθεση των τεχνολογιών και των συνεπειών, που αυτές έχουν, με ιδιαίτερη έμφαση στους τρόπους με τους οποίους τα κείμενα των αναλυτών αποτελούν τη δεύτερη καλύτερη επιλογή. Αυτή μπορεί να μα περιλαμβάνει μελέτες των τρόπων, με τους οποίους διάφορες ομάδες από οντότητες, έχουν το προνόμιο να συζητούν για δυνατότητες και αξιοπιστία.˙ για το ρόλο των διαφόρων μέσων αντιπροσώπευσης για ανάθεση και συζήτηση δράσης, τα αίτια και τις συνέπειές της. Αυτό μπορεί να οδηγήσει, ιδιαίτερα, σε ερωτήσεις σχετικά με την φύση τη παραγωγής των κειμένων και με ποια έννοια τα κείμενα, που παράγονται από τις μηχανές, είναι πιο σαφή από τα άλλα.

Οι διαφορές μεταξύ των τριών τρόπων αντιμετώπισης της τεχνολογίας ως κείμενο, μπορούν να κατανοηθούν σαν ένα απλό θέμα διαφορετικής έμφασης˙ είναι φυσιολογική η πιθανότητα διαφορετικών ερμηνειών της τεχνολογικής δυνατότητας. Όμως οι διαφορές είναι δυνατόν να κατανοηθούν ως η αντανάκλαση των βαθιά διχασμένων επιστημονικών υποθέσεων που δημιουργούν ξεχωριστές απόψεις στην Κ.Μ.Τ. Αυτό φανερώνεται και σε αναφορά με την γενικότερη αντιπαράθεση για τη σχέση μεταξύ κειμένου και νοήματος.

Η στροφή από την συντελεστική στην διερμηνευτική απάντηση, λαμβάνει χώρα όταν αναγνωρίζουμε ότι το θέμα είναι κάτι παραπάνω απ’ το αν οι κατασκευές έχουν πολιτική, ή όχι. Η πρακτική του Winner αποσκοπεί στο να αντικαταστήσει τη δυσμενή ανάγνωση, για χάρη του τι είναι, στην πραγματικότητα, οι τεχνολογίες. Με άλλα λόγια, για τον Winner, οι δύο αναγνώσεις της τεχνολογίας (‘‘ουδέτερη’’ ή ‘‘πολιτική’’) δεν είναι δύο απλές εναλλακτικές˙ η δεύτερη ανάγνωση είναι η καλύτερη, η πιο αξιόπιστη και αληθινή. Η διερμηνευτική απάντηση ασπάζεται μια στάση αμεροληψίας, υποστηρίζοντας ότι αντικείμενο της ανάλυσης είναι οι τρόποι με τους οποίους γίνονται οι αναγνώσεις, χωρίς προκατάληψη για τη σχετική αλήθεια τους. Απ’ αυτή την άποψη, το επείγον αναλυτικό θέμα είναι η κατανόηση της παραγωγής, οργάνωσης, και η ερμηνεία του χαρακτήρα του κειμένου των τεχνολογιών. Με αυτή την έννοια, η απάντηση στην ερώτηση του Winner είναι καταφατική. Είναι όντως πιθανή η ανάγνωση ενός κειμένου ‘‘κάνωντας πολιτική’’. Τι είναι όμως αυτό, που καθιστά την μια ανάγνωση (της τεχνολογίας) πειστικότερη απ’ την άλλη; Απ’ αυτή την οπτική γωνία, υπάρχει μικρό αναλυτικό κέρδος να διακυρήσσουμε (ή και να αγωνιζόμαστε για) τη μία ή την άλλη ερμηνεία, έχοντας την εντύπωση ότι ο ρόλος του αναλυτή είναι να διακρίνει το πραγματικό νόημα, σαν κάποιο που δουλεύει κάτω απ’ τον Winch. Αυτό θα ήταν ισοδύναμο με το να θέταμε νόμους σχετικά με την πραγματικη θέση ενός ισχυρισμού για την επιστημονική γνώση. Από τη θέση του διερμηνευτή, η αναλυτική διαδικασία καταπιάνεται με την γνώση του ερωτήματος: πως μερικά κείμενα τεχνολογιών εμφανίζονται να είναι πιο πειστικά από άλλα;

Η στροφή από τη διερμηνευτική στη συντελεστική θέση της τεχνολογίας ως κείμενο, σηματοδοτεί μια σημαντική αλλαγή στη βάση της έννοιας της επιστήμης, και αυτή η αλλαγή θέτει μια από της σημαντικότερες ενστάσεις στη χρήση της μεταφοράς: ‘‘ως κείμενο’’. Η διερμηνευτική απάντηση συνεπάγεται τη χρήση αυτής της υποκειμενικής και υπερβατικής μεταφοράς. Σύμφωνα με τη περιγραφή της παραπεμπτικής θεωρίας της κοινωνιολογίας, η προσοχή μας εστιάζεται στις διαφορετικές αντιδράσεις που έχει πάνω στο ‘‘ίδιο αντικείμενο’’. Με άλλα λόγια, η βαθύτερη έννοια της τεχνολογίας παραμένει αμετάβλητη˙ περιγράφεται, ονομάζεται ή καλείται κάτι διαφορετικό για συμβατικούς λόγους. Σε αντίθεση, η αυτοπαθής άποψη υποστηρίζει μια πιο οντολογικά αγνωστικιστική θέση. Θέτει, δηλαδή την ερώτηση: πως δημιουργείται, περιγράφεται και συντηρείται η πραγματικότητα της τεχνολογίας και πως η δυνατότητα και οι συνέπειες της τεχνολογίας σχετίζονται με αυτές, που χαρακτηρίζουν άλλες εννοιολογικές οντότητες στο κείμενο που περιγράφονται;(32)

Μα που μας οδηγεί αυτό; Μήπως αυτή η σύγχυση υποκειμένου και αντικείμενου (ο συγγραφές ως τεχνολογία, η τεχνολογία ως κείμενο) απλώς θολώνει τα νερά της ανάλυσης; Ναι! Αυτός ακριβώς είναι ο σκοπός. Η πίεση αυτή, πέρα από τη συμβατική διάκριση μεταξύ αναλυτή και φαινομένου (μέσα από συντελεστικές και διερμηνευτικές έννοιες) παράγει ένα τρόπο αντικατάστασης των υπαρχόντων αναλύσεων της τεχνολογίας, από έναν ελαστικό προσανατολισμό για τον διατυπωμένο χαρακτήρα. Το θόλωμα είναι μία επιτηδευμένη τακτική, με σκοπό την επανάκτηση μερικών απ’ τα στοιχεία της έλλειψης ισορροπίας, τα οποία χάθηκαν κατά τη διάρκεια της μετατόπισης της Κ.Ε.Γ. σε μια φόρμουλα, ώστε να απευθυνθούμε σ’ ένα καινούργιο αντικείμενο. Υποστηρίζοντας την αρχειοθετημένη ισοτιμία του συγγραφέα-κειμένου και της τεχνολογίας-κειμένου, παίρνουμε τις καλύτερες στιγμές από την αναλυτική αντιπαράθεση, που προκύπτει, όταν δίνουμε προνόμια στη μία οντότητα έναντι της άλλης. Τότε, αυτό μας καθιστά ικανούς να εκμεταλλευτούμε αυτήν την αντιπαράθεση με τρόπο, ο οποίος είναι κατάλληλος για να συνειδητοποιήσουμε το ριζοσπαστικό δυναμικό της Κ.Ε.Γ. Επανερχόμαστε μ’ αυτό τον τρόπο, στο σημείο απ’ το οποίο έχουμε τη δυνατότητα να κάνουμε αναθεώρηση των επιστημονικών θεμάτων.

Μιας και όλες οι προσεγγιστικές μέθοδοι αφορούν στη χρησιμοποίηση της λεγόμενης ‘‘τεχνολογίας της αναπαράστασης’’ (συσκευές επιγραφής, σταθερές μεταβλητές κ.τ.λ.) ο αυτοπαθής προσανατολισμός της τεχνολογίας ως κείμενο διευθετεί, με ανανεωμένη έμφαση, το θέμα της σκληρότητας. Αυτή η τεχνολογία αντιμετωπίζεται ως κείμενο το οποίο παράγει κείμενο˙ συγκεκριμένα, κείμενο το οποίο αποτελεί το δεσμό μεταξύ αναλυτή και αντικειμένου. Παράγει κείμενο, το οποίο δίνει την ευκαιρία για ισχυρισμούς και σκέψεις όσον αφορά στην απόσταση κάποιου με τους άλλους. Με άλλα λόγια, μπορεί να ειπωθεί ότι η τεχνολογία της αναπαράστασης δημιουργεί απόσταση και επομένως επαυξάνει την ‘‘σκληρότητα’’ των ισχυρισμών μας. Για παράδειγμα, ένα video δεν φέρνει μόνο τα μαγνητοσκοπημένα πρόσωπα σε θέαση έξω απ’ το περιβάλλον καταγραφής τους. Μας δίνει ακόμη τη δυνατότητα να τα σταματήσουμε, να τα μετακινήσουμε μπροστά και πίσω και με διαφορετική ταχύτητα. Η ‘‘εκμετάλλευση’’ αυτή των μαγνητοσκοπημένων υποκειμένων επιβεβαιώνει την καταχώρησή τους ως ‘‘πραγματικές οντότητες’’. Ταυτόχρονα, αυτή ακριβώς η εκμετάλλευση αντικατοπτρίζει το ρόλο που εκτελεί ο χειριστής του κειμένου. Ο διακριτικός της δημιουργός απλώς πατάει τα κουμπιά, αφήνοντας την πραγματικότητα να εξελιχθεί˙ λες και το video, παρά ο χειριστής τους, είναι υπεύθυνο για τα πρόσωπα που αποκαλύπτονται. Περιγράφοντας την τεχνολογία ως προϊόν αντικειμένων ή δυνάμεων εξωπραγματικών, ακολουθούμε τη λογική στην οποία κατευθυνόμαστε απ’ το δίκτυο των εταιριών που ‘‘δημιουργεί’’ την τεχνολογία, έτσι όπως φαίνεται. Συγκεκριμένα, κάνοντας απόπειρα να εξηγήσουμε την τεχνολογία, κινδυνεύουμε να μειώσουμε τη σημασία της, ακριβώς με την έννοια ότι η τεχνολογία γίνεται ένα αντικείμενο αποκομμένο απ’ το συγγραφέα, υποκείμενη μόνο σε ‘‘κοινωνικές δυνάμεις’’ οι οποίες έχουν προφανώς αφαιρεθεί από το κόσμο του αναλυτή. Η αυτοπαθής δομή της τεχνολογίας ως κείμενο είναι μια προσπάθεια ανάκρισης στο δίκτυο των εταιριών μέσα απ’ το οποίο η κατανόησή μας, για την τεχνολογία, είναι κανονικά περιορισμένη.

Εν ολίγοις, η τεχνολογία πρέπει να κατανοηθεί όχι απλώς ως κείμενο που βρίσκεται σε απόσταση από το δημιουργό της, άλλα ως μία οντότητα που αποκτά αυτό το χαρακτηριστικό μόνο μέσα από τις σχέσεις που απαρτίζονται στα ίδια μας τα κείμενα. Η δημοτικότητα του παραδείγματος της γέφυρας του Moses είναι ακριβώς η ειρωνική αποκάλυψη του Winner, ενός σημειωτικού χαρακτήρα του οποίου η παρουσία ήταν κρυμμένη. Ουσιαστικά, ο Winner δείχνει πως η γέφυρα του Moses βρίσκεται σε απόσταση˙ ο Moses δεν χρειάζεται να είναι εκεί ώστε να έχει επίδραση στους άμοιρους μαύρους. Αυτό που δεν έχει ακόμη κατανοηθεί ωστόσο, είναι η σπουδαιότητα της παρατήρησης, ότι η ισχυριζόμενη σχέση μεταξύ του Moses και των μαύρων εξαρτάται από την εξ’ αποστάσεως επιτυχημένη δράση του Winner. Μόνο σαν αποτέλεσμα της ανάπτυξης της τεχνολογίας και της αναπαράστασης του Winner μπορούν οι γέφυρες να θεσπίσουν τη σχέση του Moses με τους μαύρους.

Έχω ισχυριστεί ότι το ριζικό δυναμικό της Κ.Ε.Γ. έχει συμβιβαστεί ,γιατί έχει αποτύχει να ‘‘ανακρίνει’’ την αντίληψη σκληρότητάς του, και συνεπώς απέτυχε να εκμεταλλευτεί αναλυτικά την αντιπαράθεσή του στην καρδιά της εφαρμογής του. Εκτός από λίγες πρόσφατες ενθαρρυντικές εξαιρέσεις, η Κ.Ε.Γ. δεν έχει διευθετήσει την ανεξαρτησία της μέσα από συμφωνίες οι οποίες να προκύπτουν από ρεαλιστική συζήτηση. Συνεπώς, η Κ.Ε.Γ. αποτυγχάνει να διευθετήσει και το θέμα της αναπαράστασης μέχρι κάποιο βασικό επίπεδο. Φαίνεται έτσι ότι θα γίνει ένα άλλο παράδειγμα της σχετικιστικής- κατασκευαστικής φόρμουλας, παρά μία περίπτωση για εξέταση της ιδέας της εφαρμογής διαφορετικών μεθόδων μαζί. Στην αρχικά διατυπωμένη του ενσάρκωση, ο σκοπός της Κ.Ε.Γ. δεν είναι η ριζική επαναδιατύπωση των αντιλήψεών μας για την αναπαράσταση, ούτε η αναζήτηση εναλλακτικών όψεων της οντολογίας του ρεαλισμού. Αντ’ αυτού, η Κ.Ε.Γ. έχει τον μετριοπαθή σκοπό να κάνει ένα είδος γνώσης (επιστημονικής) να συμβαδίσει με άλλα. Αυτό δεν είναι μόνο μία αποκαλυπτική αλήθεια που απλώς αντικαθιστά επιστημονικές αλήθειες με κοινωνιολογικές (και μερικές φορές λογοτεχνικές) αλήθειες (Lawson και Appignanesi 1989˙ Woolgar 1988a,1989). Το πιο σημαντικό αποτέλεσμα τούτου είναι η δυναμική πλευρά της επαναθεώρησης, η ικανότητα της Κ.Ε.Γ. να επανέρχεται στις σκληροπυρηνικές της υποθέσεις και να δημιουργεί, πιθανότατα, παραπέρα δύσκολες καταστάσεις, τίθεται σε κίνδυνο. Η εφαρμογή της Κ.Ε.Γ. στην τεχνολογία δυστυχώς δημιουργεί ένα τρόπο που επιδεινώνει αυτές τις ατέλειες αν όχι να παραστρατεί εντελώς από τη στρατηγική σπουδαιότητα της Κ.Ε.Γ. Όπως προαναφέρθηκε, η τεχνολογία έχει αναζητηθεί απλώς ως ένα άλλο παράδειγμα της φόρμουλας της Κ.Ε.Γ., παρά ως μία περίπτωση μέσω της οποίας θα εξεταστεί η ιδέα της εφαρμογής της φόρμουλας αυτής και άλλων. Η σημαντική ρητορική συνέπεια αυτής της κίνησης είναι να ενισχυθεί η υποτιθέμενη δύναμη της ίδιας της φόρμουλας. Η Κ.Ε.Γ. γίνεται τότε μια αμφίβολη τεχνική: ουσιαστικά ένα ουδέτερο όργανο, το οποίο εφαρμόζεται αδιάφορα σε όλο και περισσότερα νέα είδη αντικειμένων. Κάτω από μία απαρατήρητη αλλά ξαφνική ειρωνεία, οι προγραμματιζόμενες κλήσεις για άνοιγμα του μαύρου κουτιού της τεχνολογίας εξαρτώνται από την αντιμετώπιση του ιδεολογικού και μεθοδολογικού περιεχομένου της Κ.Ε.Γ. ως τίποτα παραπάνω από ένα μαύρο κουτί.(33) Η κύρια συνέπεια είναι ότι η αναλυτική αντιπαράθεση, το ερώτημα της δυσκολίας του φαινομένου και η επιστημονική σπουδαιότητα των κατευθύνσεων εξερεύνησης που αρχικά έχουν προταθεί από την Κ.Ε.Γ., απέχουν λίγο από το να χαθούν.

1. Παραδείγματα ενός σαφούς προγραμματικού ισχυρισμού μπορούν να περιλάβουν την εφαρμογή της επαναστατικής θεωρίας όσον αφορά στις σπουδές της ανθρώπινης συμπεριφοράς.
2. Μερικές προκαταρκτικές ενδείξεις του ενδιαφέροντος προς αυτή την κατεύθυνση είναι οι εξαιρετικές συλλογές οι όποίες έχουν δημοσιευτεί πρόσφατα από τους Laudan (1984), Mackenzie και Wajcman (1985) και Bijker, Hughes και Pinch (1987).
3. Τα μετατοπισμένα ενδιαφέροντα μερικών μελών της κοινότητας της Κ.Ε.Γ μπορούν να φανούν από την αλλαγή θέματος στις βασικές μελέτες τους: ο Collins (από παραψυχολογία και βαρυτικά κύματα σε εξειδικευμένα συστήματα), ο Mackenzie ( από στατιστικές σε κατευθυνόμενα όπλα), ο Pinch (από παραψυχολογία και ηλιακούς συσσωρευτές σε γενικά θέματα τεχνολογίας), ο Woolgar (από παλμογράφους, νεύροενδοκρινολογία και φυσική στερεάς κατάστασης σε τεχνητή νοημοσύνη και σε λογισμικό και υλικό των υπολογιστών).
4. Το Πρόγραμμα Πληροφόρησης και Επικοινωνίας των Τεχνολογιών (Π.Π.Ε.Τ.) είναι ένα Οικονομικό και Κοινωνικό Συμβούλιο Έρευνας (Ο.Κ.Σ.Ε.), το οποίο είναι αρχικά χρηματοδοτούμενο για να προωθήσει την κοινωνική επιστήμη έρευνας μέσα στα κοινωνικά και οικονομικά περιεχόμενα των νέων τεχνολογιών. Το Κ.Ε.Κ.Κ.Τ. (Κέντρο Έρευνας των Καινοτομιών, Κουλτούρας και Τεχνολογίας) εγκαθιδρύθηκε στο πανεπιστήμιο του Brunel τον Οκτώβριο του 1987, ως ένα από τα έξι κέντρα του δικτύου του Π.Π.Ε.Τ. στο Ηνωμένο Βασίλειο.
5. Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι η επιστήμη και η τεχνολογία δεν θα έπρεπε ποτέ να γίνουν αντιληπτές ως αναλυτικά, απόμακρα θέματα, εκ των προτέρων˙ ότι δηλαδή, ο τεχνικός τους διαχωρισμός είναι μία ατυχής συνέπεια του κύρους της επιστήμης και της διαδεδομένης της αντίληψης, ως η ανώτερη από τις ανθρώπινες δραστηριότητες. Αυτό είναι σύμφωνο με την προσπάθεια επικάλυψης των ορίων μεταξύ επιστήμης και τεχνολογίας, η οποία επιτυγχάνεται με την αναθεώρηση του αναλυτικού αντικειμένου της Κ.Ε.Γ/ Κ.Μ.Τ. ως ‘‘τεχνική επιστήμη’’(Latour 1987). Μέσα από αυτά, μπορούμε να σημειώσουμε ότι μόνο η επιστήμη έχει κατά παράδοση προσελκύσει το ενδιαφέρον των φιλοσόφων, ενώ η φιλοσοφία της τεχνολογίας είναι ελάχιστα ανεπτυγμένη. Επίσης, σε αντίθεση με τις αρχές των φυσικών επιστημών, τα ακαδημαϊκά ινστιτούτα απέφευγαν μέχρι προσφάτως, να εγκαθιδρύσουν τις αρχές της τεχνολογίας(για παράδειγμα, η Πανεπιστημιακή σχολή των Μηχανολογικών Σπουδών έγινε Πανεπιστημιακή Σχολή της Μηχανικής στο πανεπιστήμιο του Cambridge μόλις το 1964).
6. Κατά συνέπεια, μένουμε απληροφόρητοι σχετικά με την έκτασή της εφαρμογής της Κ.Ε.Γ. σε αυτήν την στροφή της, αλλά και με τις συνέπειες του νέου αυτού τολμήματος, όσον αφορά στο επεξηγηματικό κοινωνικό υπόβαθρό του. Μπορεί η αμεροληψία να διατηρηθεί, ως αποτέλεσμα της ελαστικής εφαρμογής της Κ.Ε.Γ., σε αυτή την περίπτωση; Μπορούν οι ειδικοί της Κ.Ε.Γ. να προσφέρουν τις ίδιες απαντήσεις με τον επιστήμονα- αντικείμενα, όταν οι ίδιοι είναι θέματα ανάλυσης; Συγκρίνετε την περίπτωση όπου ένας φυσικός επιστήμονας εξηγεί το λόγο της στροφής του σε ένα νέο τομέα, με βάση τα πιθανά οφέλη του τομέα αυτού, μέσω της εμπειρίας του. Θα ήμασταν εμείς οι κοινωνιολόγοι ικανοποιημένοι με την, κατά πρόσωπο, αποδοχή αυτής της εξήγησης;
7. Ένας επικουρικός σκοπός, είναι να συνεισφέρουμε στην κατανόησή μας των σχετικιστικών- κατασκευαστικών εξηγήσεων γενικότερα. Κάτω από ποιες συνθήκες είναι τέτοιες εξηγήσεις τροποποιημένες ή εγκαταλελειμμένες; Τι γίνεται όταν η ίδια μορφή επεξήγησης εφαρμόζεται σε ένα καινούργιο αντικείμενο;
8. Αξίζει να τονίσουμε ότι οι προοπτικές του σχετικισμού- κατασκευατισμού δεν είναι ο μόνος τρόπος να σπουδάσουμε την τεχνολογία. Οι εκδότες της συλλογής των Bijker, Hughes, Pinch (1987) τονίζουν δύο διαφορετικές προσεγγίσεις. Η προσέγγιση των τεχνολογικών συστημάτων του Hughes και η προσέγγιση του ηθοποιού- δικτύου σε συγγραφείς όπως οι Callon, Law και Latour.
9. Δεν υπάρχει αιτιολόγηση γι’ αυτή τη τελευταία πρόταση.
10. Οι ευχαριστίες μας στην Diana Hicks για τη διατύπωση.
11. Δεν είναι ξεκάθαρο το αν αυτή είναι μια δυσκολία, που αναγνωρίζεται αλλά δεν λαμβάνεται σοβαρά ή αν δεν αναγνωρίζεται σαν δυσκολία καθόλου. Στην τελευταία περίπτωση, είναι ίσως ένα γνώρισμα της ρουτίνας των ειδικών της Κ.Ε.Γ. για επίτευξη κοινωνικής τάξης, δηλαδή ένα γνώρισμα των επιχειρημάτων της Κ.Ε.Γ., το οποίο είναι εμφανές αλλά περνάει απαρατήρητο. Αυτό υποδηλώνει, με τη σειρά του, ότι η αναγνώριση της δυσκολίας (εξαιρουμένης της αντιμετώπισής της) θα απαιτήσει μία αλλαγή στις πειθαρχικές συνελεύσεις (και στα περιοριστικά μέτρα), έτσι ώστε ένα διαφορετικό βασίλειο του ‘‘αξιοσημείωτου’’ να γίνεται πιθανό.
12. Για μία πλήρη αναφορά βλέπε Woolgar (1983)και Woolgar και Pawluch (1985)
13. Μία παρόμοια διαμάχη αφορά στην θέση των κατασκευαστικών επεξηγήσεων στις κοινωνιολογικές αναλύσεις των κοινωνικών προβλημάτων (για παράδειγμα, Kitsuse και Ibarra, 1989, 1990)
14. Αυτή η σημασία των δηλώσεων προγραμματισμού σχετικά με τις ανεπάρκειες της κλασσικής κοινωνιολογίας της γνώσης, αφορά την άμεση παύση της οριοθέτησης των μαθηματικών και των φυσικών επιστημών στους κόλπους της.
15. Για μία λεπτομερή ανάλυση της ελαστικής σημασίας των ισχυρισμών του Collins, και συγκεκριμένα για το θέμα των αναλύσεων του Ε.Π.Υ. βλέπε -Ashmore(1988˙ 1989 κεφ. 4)
16. Ο Collins επίσης, λέει, ‘‘Δεν υπάρχει καμία ακριβής σύνδεση μεταξύ της σκληρότητας μιας περίπτωσης και της δυσκολίας εξερεύνησής της’’. Αυτό φαίνεται λογικό, αν η ‘‘δυσκολία της εξερεύνησης’’ αναφέρεται στο πρακτικό έργο, στο οποίο οι πηγές έρχονται στην επιφάνεια, οργανώνοντας τες, και αναλαμβάνοντας ανάλυση, μιας και αυτή η όψη της έρευνας διαχωρίζεται από το έργο του να πείθει κάποιος το κοινό του σχετικά με την αληθοφάνεια της ανάλυσής του. Κατ’ αυτή την άποψη, η δυσκολία της έρευνας και της πειστικότητας διαχωρίζονται. Δυστυχώς, με αυτό τον τρόπο, επωφελούνται μόνο τα παραδείγματα της έρευνας στα οποία κάποιος έχει ήδη πειστεί. Με το που γίνεται κάποιός μέλος του ακροατηρίου, που πρόκειται να πειστεί, ο διαχωρισμός μεταξύ δυσκολίας και σκληρότητας καταρρέει.
17. Δεν με αφορά ο καθορισμός, αν είναι ή όχι, αυτό σκληρό: αυτό είναι εκτός των αρμοδιοτήτων μου ως αμερόληπτος παρατηρητής της Κ.Ε.Γ. (η αρχή της αμεροληψίας: Bloor, 1976).
18. Σε αυτό το παράδειγμα, ο Collins απευθύνεται σε μια προφανή ιεραρχία της γνώσης, η οποία επεκτείνεται από τους αδύναμους (πιθανόν από αυτούς που συνδέονται με θρησκευτικές πεποιθήσεις ή πολιτικές ιδεολογίες) στους δυνατούς (φυσικές επιστήμες και μαθηματικά). Ίσως ένας λόγος για την θεώρηση των τελευταίων ως δυνατούς είναι ότι οι περισσότεροι άνθρωποι αντιλαμβάνονται αυτές τις γνώσεις κατ’ αυτόν τον τρόπο. Η κοινή αποδοχή αυτής της αντίληψης διαφαίνεται μέσα από την παρατήρηση ότι η ανωτερότητα των τελευταίων θεωρείται δεδομένη. Ωστόσο, ένας αρκετά διαφορετικός τομέας αντικειμένων εστιάζεται, καθώς εξετάζουμε προσεκτικά τι θεωρείται δεδομένο –δηλαδή, η ικανότητά μας να απέχουμε από τα φαινόμενα.
19. Αυτό είναι σύμφωνο με την αρχή της Κ.Ε.Γ. ότι το περιεχόμενο των αντικειμένων είναι βασικά ισοδύναμο με τη χρήση τους. Το παράδειγμα της θερμοκρασίας του Collins είναι ακόμα, ένα από τα καλύτερα που υπάρχουν.
20. Μερικές απαντήσεις σ’ αυτήν την ερώτηση αρχίζουν να προβάλλουν καθώς απεικονίζεται ο τρόπος, με τον οποίο η σκληρότητα συγκροτείται στην πορεία των κατασκευαστικών ισχυρισμών: και στην Κ.Ε.Γ., και σε άλλα σχετικιστικά κοινωνιολογικά κείμενα. Για παράδειγμα, η χρήση της ειρωνείας (Woolgar, 1983), οντολογική πολιτική σκευωρία (Woolgar και Pawluch, 1985), η δουλειά των ορίων (Gieryn, 1983) και οι συσκευές Π/Ε (πραγματικότητας/ εμφάνισης)(Potter, 1983).
21. Βλέπουμε πώς η ισοδυναμία μεταξύ απόστασης και σκληρότητας ανήκει σε τουλάχιστον δύο διαφορετικά είδη σχέσεων αναλυτή- αντικειμένου. Στις φυσικές επιστήμες, η σκληρότητα αντιπροσωπεύει ακριβώς την επιτυχημένη απόσταση μεταξύ του επιστήμονα και των ‘‘αντικειμένων του κόσμου’’: τα ηλεκτρόνια στερούνται προνομίων με την έννοια ότι δεν τους επιτρέπονται αισθήματα, γνώμη, η ικανότητα της γνώσης (πραγματοποίηση έρευνας), κ.λ.π. (τα ηλεκτρόνια είναι καλοί υποψήφιοι για το τεστ του Τ.Τ.Π., βλέπε σημ. 23). Σε αντίθεση, πολλές από τις κοινωνικές επιστήμες, ιδιαίτερα αυτές που έχουν επηρεαστεί από την παράδοση της φαινομενολογίας, τείνουν να θυσιάσουν τη σκληρότητά τους τονίζοντας την ομοιότητα μεταξύ αυτών, ως αναλυτές, και των αντικειμένων τους (τα οποία γίνονται, με τον ίδιο τρόπο, αντικείμενα). Και φυσικά, μέσα στις κοινωνικές επιστήμες υπάρχουν συνεχείς αντιπαραθέσεις για τη σχετική αξία των σκληρών και ήπιων κοινωνικών επιστημών, συνδυαζόμενες με προσεκτικές μελέτες, πάνω στο (πιθανό) επιστημονικό, κοινωνικό τους υπόβαθρο. Σημαντικότερα ακόμα, η επιτυχία της απόστασης, η ολοκληρωτικότητα της επεξήγησης, εξαρτάται από τη συνετή χρήση αυτής που ποικιλότροπα θα μπορούσε να ονομαστεί, τεχνολογία της αναπαράστασης(Woolgar, 1989), συσκευές επιγραφής (Latour και Woolgar, 1986), ή σταθερές μεταβλητές (Latour, 1986, 1990).
22. Προσέξτε τον ρητορικό τόνο σε ισχυρισμούς από δαφνοστεφείς των βραβείων Nobel και ομοίως: παρότι μοναδικά υπεύθυνοι για την ανακάλυψη ενός φαινομένου, θέλουν να τονίσουν ότι οποιοσδήποτε άλλος θα μπορούσε ομοίως να ανακαλύψει το ίδιο φαινόμενο, αν είχε βρεθεί στο σωστό μέρος την κατάλληλη στιγμή κ.λ.π. (Woolgar, 1981).
23. Αυτή η τελευταία πρόταση χρειάζεται μία διευκρίνηση ιδιαίτερα όσον αφορά στην έννοια των ίδιων των επιστημών. Πριν καταπιαστούμε με αυτό το θέμα, είναι αξιοσημείωτο να αναφέρουμε ότι αυτή η πρόταση υποστηρίζεται από αυτό που εγώ ονομάζω τεστ του τραυματισμένου παραλογισμού (τεστ Τ.Τ.Π.). Με ακατέργαστους όρους το τεστ του Τ.Τ.Π. προϋποθέτει μία άμεση σχέση μεταξύ (α) του βαθμού του τρόμου και της κατάπληξης που προκαλείται όταν ένα συγκεκριμένο φαινόμενο προτείνεται αρχικά για κοινωνιολογική μελέτη και (β) της προφανούς γονιμότητας της εγκαθίδρυσης αυτής της παράλογης άποψης (η γονιμότητα έχει να κάνει με το βαθμό της αντιπαράθεσης και την προσοχή των ειδικών). Όσες περισσότερες οι κραυγές της προσβολής, τόση περισσότερη γονιμότητα υπάρχει μπροστά μας. Όπως και προηγουμένως, παραθέτω τη διαισθητική αντίδραση στις αρχικές προτάσεις για μια κοινωνιολογία της επιστήμης, και πιο συγκεκριμένα το βαθμό της κατάπληξης από την πλευρά των αντικειμενικών και ορθολογιστών φιλοσόφων στις προτάσεις για ένα δυνατό πρόγραμμα στην Κ.Ε.Γ. Παρότι το τεστ δεν είναι αλάνθαστο (κανένα δεν είναι), ο προφανής παραλογισμός της ιδέας της αποδόμησης των επιστημών είναι ενθαρρυντικός.
24. Αλλαγμένο απόσπασμα, παρμένο εν μέρει από τον Woolgar (1987α, 311).
25. Οι προγραμματικοί ισχυρισμοί της Κ.Μ.Τ. αφορούν έναν ανταγωνιστικό χαρακτηρισμό των ελλείψεων των πρώιμων μελετών. Περί τούτου, ο Bijker, ο Hughes και ο Pinch (1987,3): ‘‘αυτό το είδος της καινούργιας τεχνολογικής μελέτης μπορεί να χαρακτηριστεί από τρεις κατευθύνσεις σχετικά με το είδος της ανάλυσης που έχει επιχειρηθεί’’. Οι δημιουργοί έχουν στραφεί στο να απομακρυνθούν από τον επινοητή (ή ιδιοφυία), με την έννοια ότι αυτός είναι το κεντρικό επεξηγηματικό πρόσωπο, από τον τεχνολογικό ντετερμινισμό και από το να προχωρούν σε διαχωρισμούς ανάμεσα σε τεχνικές, κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές όψεις της τεχνολογικής ανέλιξης. ‘‘Οι Pinch και Bijker ([1984]1897, 21- 24) επικρίνουν τις καινοτομικές μελέτες’’ για την αποτυχία τους να λάβουν υπόψη το περιεχόμενο των τεχνολογικών νεωτερισμών, και ασκούν κριτική στις καινοτομικές μελέτες και την παραδοσιακή έρευνα της ιστορίας της τεχνολογίας για την ασύμμετρή τους εστίαση πάνω σε επιτυχημένους (παρά αποτυχημένους) νεωτερισμούς.
26. Μια ποικιλία διαφορετικών επιπέδων και εννοιών της ‘‘κοινωνίας’’ χρησιμοποιείται σε αυτές τις υποθέσεις.
27. Δεν υποστηρίζω ότι απαγορεύεται να χρησιμοποιήσουμε οποιονδήποτε τύπο (ορισμό, περιγραφή) του χαρακτήρα (απόδοση) της τεχνολογίας ή ότι θα έπρεπε να αποφύγουμε, με κάποιο τρόπο, ένα σχηματισμό ή μια αναφορά σε μια τεχνολογία, η οποία εξαρτάται από τον χαρακτηρισμό κάποιου παράγοντα σχετικά με αυτή την τεχνολογία. Μία τέτοια συνταγή, θα ήταν, σε κάθε περίπτωση, πιθανόν αδύνατη, ακόμη και αν ήταν επιθυμητή. Ωστόσο, υποστηρίζω ότι είναι ανάγκη να είμαστε πολύ πιο ενημερωμένοι σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο η χρήση και η αναφορά μας της τεχνολογίας ενσωματώνει συγκεκριμένους ορισμούς και περιγραφές, που είναι δουλειά άλλων.
28. Επιμένοντας σ’ ένα είδος άκαμπτης απροσδιοριστίας (διερμηνευτική ελαστικότητα), δεν έχω καμία επιθυμία να συγκρίνω τις προσωρινές συναινέσεις, με την έννοια της πρότασης μιας εναλλακτικής λύσης). Ποιος είμαι εγώ, για να διακηρύξω ότι μία συγκεκριμένη τεχνολογία δεν μας ‘‘σκοτώνει και δηλητηριάζει’’; Πράγματι, θα ήταν σύμφωνο με το πρόγραμμα του σχετικισμού- κατασκευατισμού, να πούμε ότι ο αναλυτικός σκοπός είναι η αμερόληπτη αποδόμηση των ιστοριών (περιγραφές, εκτιμήσεις, διευκρινίσεις, ιδιότητες) που εμπεριέχουν τεχνολογία: ποιος λέει ότι δηλητηριάζει, κάτω από ποιες συνθήκες ειπώθηκε αυτό, σε ποιον, πώς, και γιατί; παρότι τα χαρακτηριστικά και η ικανότητες ενός Τ είναι περισσότερο προφανείς, αυτές είναι ακριβώς οι περιπτώσεις που χρειάζονται επειγόντως αποδόμηση. Γιατί, σε αυτές τις περιπτώσεις, είναι οι παράγοντες ορισμού οι οποίοι έχουν κάνει τη δουλεία τους περισσότερο αποτελεσματικά: Οι τυποποιήσεις που διευκολύνουν το έργο της αναγνώρισης, μέσω του οποίου μπορούμε να κάνουμε κοινωνιολογικές ερωτήσεις -ποιος, πως, πότε- έχουν αφαιρεθεί.
29. Σε ένα σημείο, στον συχνά παραθετημένο συλλογισμό ενός νέου υπολογιστή της Tracy Kidder(1981), ο ήρωας (Tom West) καταφέρνει να τρυπώσει στο κτίριο, μέσα στο οποίο μια ανταγωνιστική εταιρία (DEC) αναπτύσσει ένα μοντέλο υπολογιστή WAX. Λαμβάνοντας υπ’ όψη τα τυπωμένα ηλεκτρικά κυκλώματα, προσεκτικά μελετά τη δομή του μοντέλου των ανταγωνιστών και καθησυχασμένος ανακαλύπτει ότι δεν είναι τόσο εξαιρετική όσο φοβόταν:

Κοιτώντας μέσα στο WAX, ο West νόμισε πως είδε ένα διάγραμμα του σωματειακού οργανισμού του DEC. Κατάλαβε ότι το WAX ήταν πολύ περίπλοκο. Δεν του άρεσε, για παράδειγμα, το σύστημα, μέσω του οποίου τα διάφορα μέρη του μηχανήματος επικοινωνούσαν μεταξύ τους, γιατί , κατά τη γνώμη του, περιλάμβαναν μεγάλο μέρος του πρωτοκόλλου. Αποφάσισε ότι το WAX ενσωμάτωνε ψεγάδια στο σωματειακό οργανισμό του DEC. Το μηχάνημα εξέφραζε το προσεκτικό, γραφειοκρατικό χαρακτήρα της, φαινομενικά, επιτυχημένης εταιρίας. ‘‘με το WAX, η DEC προσπαθούσε να ελαχιστοποιήσει τον κίνδυνο’’, είπε ο West.

Συνεπώς, η εκτίμηση του West, προτείνει έναν δυναμικά πολύτιμο τρόπο σύνδεσης μεταξύ περιβάλλοντος και προϊόντος.

30. Σε κάθε περίπτωση, πιστεύω, ότι η έννοια της ανάγνωσης που έχει επιτευχθεί, έγκειται στην εφαρμογή της. ‘‘Ήταν αλήθεια [ότι οι κατασκευές ενσωματώνουν μια μορφή οργάνωσης]; Ο West είπε, δεν πειράζει, ήταν μια χρήσιμη θεωρία’’ (Kidder, 1981, 36˙ ěε προστιθέμενη έμφαση).
31. Προσέξτε πώς οι ισχυρισμοί συγγραφέων, σαν τον Latour και τον Woolgar (1986), εξαρτώνται από την ειρωνική αντιπαράθεση των δύο ακόλουθων ειδών κειμένου: ‘‘η πραγματική, ιστορική προσωποποίηση της κατασκευής’’ και ‘‘η προφανής αδιαφάνειά της’’ στα χέρια των χειριστών- επιστημόνων της (Woolgar [1983] σε ειρωνεία με τις κοινωνικές μελέτες της επιστήμης).
32. Συγκεκριμένες αντιρρήσεις, σχετικά με την αλληγορία του κειμένου, αποκαλύπτουν μία οντολογική υποκειμενικότητα. Για παράδειγμα, έχει ειπωθεί ότι η χρήση της μεταφοράς ‘‘ως κείμενο’’ εφαρμόζεται ακατάλληλα, όταν οι οντότητες υπό αμφισβήτηση (όπως η κουλτούρα και η τεχνολογία) δείχνουν μεγαλύτερη τάση για αλλαγή απ’ ότι όταν συνήθως συναναστρέφονται με κείμενα. Συνεπώς, λέγεται ότι παρότι η τεχνολογία (και η κουλτούρα) αλλάζουν, μερικές φορές, χωρίς να αφήνουν ίχνη από προηγούμενες μορφές τους, τα κείμενα δεν αλλάζουν˙ το ίδιο κείμενο, απλά, επανεκτυπώνεται. Αυτή η αντίρρηση αντιμετωπίζει το κείμενο ως κάτι σταθερό και απεικονίζει την τεχνολογία ως μεταβαλλόμενη. Με μεγάλο ενδιαφέρον, οι συντελεστικές και (σε κάποιο βαθμό) οι διερμηνευτικές θέσεις είναι ακριβώς το αντίστροφο αυτής της αντίρρησης: γι’ αυτές, η τεχνολογία μένει σταθερή καθώς το κείμενό της αλλάζει.
33. Ευχαριστίες στην Leslie Libetta για τον ιδιαίτερο τρόπο έκφρασης αυτής της άποψης.

Ashmore, M.1988.

Ashmore, M.1989.

Best, J.Forthcoming.

Bijker, W., T.P.Hughes, and T.Pinch, eds.1987.

Bloor, D.1976.

Knowledge and social imagery. London: Routledge & Kegan Paul.

Bloor, D.1981.

Callon, M.1980.

Callon, M.1986.

Campbell, D.1978.

Collins, H.M.1975.

Collins, H. M.1981.

Collins, H.M.1982.

Coulter, J. 1989

Garfinkel, H.1967.

Gieryn, T.1983.

Ibarra, P.R., and J.I.Kitsuse.1989.

Vernacular resources in the construction of social problems: Clarifying the research agenda. Paper presented to SSp meetings, Berkley, CA, 4-8 August.

Kidder, T.1981.

Kitsuse, J.I., and P.R.Ibarra.1990.

On the uses of rhetorical idioms in social problems discourse. Paper presented to SSP meetings, Washington, DC, 9-11 August.

Latour, B.[1986] 1990.

Latour, 1987.

Latour, B., and S.Woolgar.1986.

Laudan, L. 1981.

Laudan, ed. 1984.

Law, J.1987.

Lawson, H., and L.Appignanesi, eds. 1989.

Lynch, M.1989.

Extending Wittgenstein: The pivotal move from epistemology to the sociology of science. Draft paper, July.

Lynch, M., and Woolgar, S.,eds.1990.

Representation in scientific practice. Cambridge: MIT Press.

MacKenzie, D., and J.Wajcman, eds. 1985.

Mulkay, M. 1985.

Pinch, T. 1988.

Pinch, T., and W.Bijker. [1984] 1987.

Pollner, M.1989.

Comments on Peter Ibarra and John Kitsuse. Paper presented to SSSP meetings, Berkley, CA, 4-8 August.

Potter, J. 1983.

Speaking and writing science: Issues in the analysis of psychologists’ discourse. D.Phil. thesis, University of York.

Schneider, J. 1989.

Response to Ibarra and Kitsuse. Paper presented to SSSP meetings, Berkeley, CA, 4-8 August.

Spector, M., and J.Kitsuse. 1977.

Constructing social problems. Menlo Park, CA: Cummings.

Winch, P.1958.

The idea of a social science. London: Routledge &Kegan Paul.

Winner, L.[1980] 1985.

Do artefacts have politics? In The social shaping of technology, edited by D.MacKenzie and J.Wajcman, 26-38. Milton Keynes: Open University Press.

Woolgar, S.1981.

Discovery: Logic and sequence in a scientific text. In The social process of scientific investigation, edited by K.Knorr, R.Krohn, and R.Whitley, 239-68. Dordrecht: Reidel.

Woolgar, S.1983.

Irony in the social study of science. In Science observed: Perspectives on the social studies of science, edited by K.D.Knorr-Cetina and M.Mulkay, 239-266. London: Sage.

Woolgar, S.1987a.

Reconstructing man and machine: Some notes on sociological critiques of constructivism. In The social construction of technological systems, edited by W.Bijker, T.P.Hughes, and T.Pinch, 311-48. Cambridge: MIT Press.

Woolgar, S.1987b.

The ethnography of software development: Initial considerations. Background paper for PICT workshop, Manchester, 16-18 December.

Woolgar, S. 1988a.

Science: The very idea. London: Routledge.

Woolgar, S. 1988b.

Knowledge and reflexivity: New frontiers in the sociology of knowledge. London: Sage

Woolgar, S. 1988c.

Woolgar, S. 1989.

Woolgar, S. 1991.

Woolgar, S., and M. Ashmore. 1988.

Woolgar, S., and D. Pawluch. 1985.

Επιπροσθέτως είναι λάθως να υποστηρίζουμε απόλυτα τον τεχνολογικό ντετερμινισμό. Μερικές τεχνολογίες έχουν στόχο μια συγκεκριμένη κοινωνική επίδραση, και όχι πάντα αυτή που φαίνεται, άλλες βασίζονται σ' ένα συγκεκριμένο σετ κοινωνικών συνθηκών, ενώ άλλες απλά το προυποθέτουν.Για την πρώτη περίπτωση αναφέρεται το παράδειγμα κάποιων γεφυρών που αντί να επιτελούν το σκοπό τους να ενώνουν δύο μέρη, στην ουσία εμπόδιζαν ορισμένες κοινωνικές ομάδες. να περάσουν απέναντι. Ένα άλλο παράδειγμα ήταν αυτό της εισαγωγής καινούργιων μηχανημάτων σε ένα εργοστάσιο, που όχι μόνο αποδείχτηκαν αναποτελεσματικά, αλλά οδήγησαν στην καταστροφή ενός σωματείου εργατών (στα παραδείγματα αυτά φαίνεται και η δομή της διαφωνίας της ΚΕΓ).