Δεν θα επιμείνουμε περισσότερο σ’ αυτό το σημείο. Πέρα από αυτό μπορούμε να διαιρέσουμε τους συγγραφείς που ψάχνουν λύση για το πρόβλημα που τίθεται από την Τεχνική σε δύο μεγάλες κατηγορίες: η πρώτη κατηγορία είναι αυτοί που πιστεύουν ότι το πρόβλημα θα λυθεί από μόνο του, η δεύτερη κατηγορία είναι αυτοί που πιστεύουν ότι το πρόβλημα απαιτεί μεγάλη προσπάθει ή ακόμα και μεγάλη μετατροπή του ανθρώπου. Θα παρουσιάσουμε έναν αριθμό παραδειγμάτων από κάθε μια κατηγορία και παρακαλούμε να συγχωρεθούμε που επιλέγουμε να παρουσιάσουμε κυρίως Γάλλους συγγραφείς.

Πολιτικοί, επιστήμονες και τεχνικοί μπορούν να βρεθούν στην πρώτη κατηγορία. Γενικά, θεωρούν το πρόβλημα με έναν πολύ στιβαρό και πρακτικό τρόπο. Η γενική τους άποψη είναι ότι η τεχνική εξέλιξη λύνει όλες τις δυσκολίες pari passu με την εμφάνισή τους, και ότι περιέχει μέσα την λύση για τα πάντα. Η ικανή λοιπόν συνθήκη γι αυτούς είναι ότι η τεχνική πρόδος δεν θα σταματηθεί και ό,τι μας δυσκολεύει σήμερα θα εξαφανιστεί αύριο.

Πρωταρχικό παράδειγμα αυτών των ανθρώπων είναι οι Μαρξιστές, για τους οποίους η τεχνική πρόοδος είναι η λύση στην καταπίεση του προλεταριάτου και σε όλες του τις κακουχίες, καθώς και στο πρόβλημα της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο στον καπιταλιστικό κόσμο. Η τεχνική πρόοδος, που για τον Μαρξ αποτελεί τον κινητήριο μοχλό της ιστορίας, ανγκαστικά αυξάνει της δυνάμεις παραγωγής και συγχρόνως δημιουργεί μια προοδευτική σύγκρουση ανάμεσα στους νεωτεριστικούς παράγοντες και τους οπισθοδρομικούς κοινωνικούς παράγοντες, όπως η πολιτεία, ο νόμος, η ιδεολογία και η ηθικότητα, μια σύγκρουση που έχει ως αποτέλεσμα την εξαφάνιση των οπισθοδρομικών παραγόντων. Συγκεκριμένα στον σύγχρονο κόσμο, η διαμάχη καθιστά αναγκαία την εξαφάνιση των δομών του καπιταλισμού, οι οποίες είναι τόσο σταθερά σχηματισμένες που είναι εντελώς αδύνατο να απορροφήσουν τα οικονομικά αποτελέσματα της τεχνικής προόδου, και κατά συνέπεια οδηγούνται σε αφανισμό. Οταν όντως εξαφανιστούν, από αναγκαιότητα κάνουν χώρο για μια σοσιαλιστική δομή της κοινωνίας που ανταποκρίνεται τέλεια στην σωστή και κανονική χρησιμοποίηση της Τεχνικής. Επομένως, η λύση των Μαρξιστων στο τεχνικό πρόβλημα είναι αυτόματη, αφού η μετάβαση στο σοσιαλισμό είναι από μόνη της η λύση. Τα πάντα είναι εξ’ υποθέσεως λυμένα στην σοσιαλιστική κοινωνία και το ανθρώπινο είδος βρίσκει εκεί την ωρίμανσή του. Η Τεχνική ενσωματωμένη στην σοσιαλιστική κοινωνία ‘αλλάζει πρόσημο’: από το να είναι καταστροφική γίνεται δημιουργική, από το να είναι ένα μέσο εκμετάλλευσης του ανθρώπου γίνεται ανθρωπιστική. Η αντίθεση των υποδομών με τις υπερδομές εξαφανίζεται. Με άλλα λόγια, όλα τα ομολογουμένως δύσκολα προβλήματα του σύγχρονου κόσμου, ανήκουν στην δομή του καπιταλισμού και όχι της Τεχνικής. Από τη μια μεριά υποστηρίζουν ότι είναι αρκετό οι κοινωνικές δομές να γίνουν σοσιαλιστικές για να εξαφανιστούν τα κοινωνικά προβλήματα, και απο την άλλη η κοινωνία πρέπει αναγκαστικά να γίνει σοσιαλιστική από το ίδιο το κίνημα της Τεχνικής. Η Τεχνική λοιπόν κουβαλά μέσα της την απάντηση σε όλα τα προβλ.ήματα που δημιουργεί.

Ένα δεύτερο παράδειγμα τέτοιου είδους λύσης δίνεται από κάποιους τεχνικούς - για παράδειγμα τον Φρις. Όλες οι δυσκολίες σύμφωνα με τον Φρις αναγκαστικά θα λυθούν από την τεχνική ανάπτηξη η οποία θα φέρει τους τεχνικούς στην εξουσία. Η Τεχνική, αναντίρρητα δημιουργεί συγκεκριμένα προβλήματα, αλλά η αιτία τους είναι ότι το ανθρώπινο είδος παραμένει προσκολλημένο σε συγκεκριμένες πολιτικές ιδεολογίες και ηθικότητες και πιστό σε συγκεκριμένους παλιομοδίτικους και απαρχαιωμένους ουμανιστές των οποίων η μόνη προφανής λειτουργία είναι να δημιουργούν ασυμφωνία μεταξύ καρδιάς και εγκεφάλου, εμποδίζοντας έτσι τους ανθρώπους να προσαρμόζονται και να μπαίνουν αποφασισμένοι στον δρόμο της τεχνικής προόδου. Συνεπώς, οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν διαταραχές της ζωής τους και της συνείδησής τους που έχουν την προέλευσή τους, όχι στην Τεχνική, αλλά στην σύγκρουση ανάμεσα στην Τεχνική και στις λανθασμένες αξίες στις οποίες παραμένουν προσκολημμένοι. Αυτές οι ψευτικες αξίες, τα απαρχαιωμένα συναισθήματα και παλαιομοδίτικες ιδέες πρέπει οπωσδήποτε να εξαφανιστούν από την αόρατη πρόοδο της Τεχνικής. Συγκεκριμένα στον χώρο της πολιτικής τα περισσότερα προβλήματα δημιουργούνται από το γεγονός ότι οι άνθρωποι είναι ακόμα προσκολημμένοι σε συγκεκριμένες απαρχαιωμένες πολιτικές μρφές και ιδέες – για παράδειγμα στην δημοκρατία. Όλα τα προβλήματα θα λυθούν αν η εξουσία παραδοθεί στους τεχνικούς που μόνοι τους είναι ικανοί να κατευθύνουν την Τεχνική και να την κάνουν ένα χρήσιμο εργαλείο για την ανθρώπινη εξυπηρέτηση. Αυτό είναι όλο και περισσότερο αληθινό οσον αφορά στο ότι, χάρη στις αποκαλούμενες ‘ανθρώπινες τεχνικες’ (όπως για παράδειγμα η προπαγάνδα), θα μπορούν να λάβουν υπ’όψιν τους τον ανθρώπινο παράγοντα στο τεχνικό κόσμο. Οι τεχνοκράτες θα είναι ικανοί να χρησιμοποιήσουν την ολοκληρωτικότητα της Τεχνικής χωρίς να καταστρέφουν το ανθρώπινο ον, αλλά με το να του συμπεριφέρονται όπως θα έπρεπε ώστε να γίνει αμέσως χρήσιμο και χαρούμενο. Το να παραδοθεί γενική ισχύς στους τεχνικούς είναι η μόνη διέξοδος για τον Φρις, αφού είναι οι μοναδικοί που κατέχουν την αναγκαία ικανότητα, κι έτσι κι αλλιώς οδηγούνται στην εξουσία από το ρεύμα της ιστορίας, ένα γεγονός που από μόνο του προσφέρει μια αρκετά γρήγορη λύση στα τεχνικά προβλήματα. Είναι αδύνατον να βασιστούμε στην γενική βελτίωση του ανθρώπινου είδους, μια διαδικασία που θα έπαιρνε πολύ χρόνο και θα ήταν πολυ ριψοκίνδυνη. Για την γενικότητα των ανθρώπων, είναι αναγκαίο να υπολογίσουμε ότι η Τεχνική εγκαθιστά μια αναπόφευκτη πειθαρχία την οποία, από τη μια μεριά πρέπει να αποδεχτουν, και από την άλλη οι τεχνοκράτες θα εξανθρωπίσουν.

Το τρίτο και τελευταίο παράδειγμα αυτής της κατηγορίας (είναι πιθανό ότι υπάρχουν πολλά άλλα) είναι οι οικονομικοί αναλυτές, οι οποίοι με έναν πολυ διαφορετικό τρόπο επικυρώνουν την αυτόματη λύση. Ο Φουραστιέ είναι ένα καλό παράδειγμα. Γι αυτόν, το πρώτο πράγμα που πρέπει να γίνει είναι να βρούμε μια ισορροπία ανάμεσα σε αυτο που η Τεχνική μπορεί να φέρει και σε αυτό που μπορεί να καταστρέψει. Στα μάτια του δεν υπάρχει κανένα πραγματικό πρόβλημα: αυτό που η Τεχνική φέρνει στον άνθρωπο είναι ασύκγριτα ανώτερο από αυτό το οποίο απειλεί. Επιπλέον, εαν υπάρχουν δυσκολίες είναι μόνο προσωρινές και θα λυθούν ευεργετικά όπως και στην περίπτωση των αντίστοιχων δυσκολιών του περασμένου αιώνα. Τίποτα αποφασιστικό δεν βρίσκεται σε κίνδυνο. Ο άνθρωπος δεν βρίσκεται σε θανάσιμο κίνδυνο. Το αντίθετο ισχύει: η τεχνική παρέχει τα θεμέλια, την υποδομή και την υπερδομή που θα επιτρέψει στον άνθρωπο να γίνει πραγματικά άνθρωπος. Ό,τι ξέραμε μέχρι τώρα μπορεί μόνο να θεωρηθεί ως προϊστορία του ανθρώπινου είδους, ενός ανθρώπινου είδους υπερβολικά απασχολημένου με υλικές ανάγκες, πείνα και κινδύνους ώστε να μην μπορέσει ποτέ να αναπτύξει έναν πολιτισμό αντάξιο του ονόματος. Η ανθρώπινη πνευματική και ηθική ζωή, σύμφωνα με τον Φουραστιέ, δεν αρχίζει ποτε παρά μόνο όταν έχει τη δυνατότητα να ξεκινήσει από μια απόλυτη ικανοποίηση των υλικών αναγκών, απόλυτη ασφάλεια περιλαμβανομένης της ασφάλειας από πείνα και αρρώστια. Η ανάπτυξη, λοιπόν, της Τεχνικής δίνει το έναυσμα για την πραγματικά ανθρώπινη ιστορία του ολοκληρωμένου ανθρώπου. Αυτός ο νέος τύπος ανθρώπου θα είναι αναμφισβήτητα διαφορετικός από αυτό που έχουμε συνηθίσει, αλλά αυτό το γεγονός δεν πρέπει να μας δημιουργεί κανενα παράπονο ή φόβο. Ο νέος τύπος δεν μπορεί παρά να είναι ανώτερος από τον παλιο σε οποιοδήποτε σημείο, αφού όλα τα παλιά (και αποκλειστικά υλικά) εμπόδια στην ανάπτυξή του έχουν εξαφανιστεί. Επομένως η πρόοδος συμβαίνει αυτόματα και ο αναπόφευκτος ρόλος της Τεχνικής είναι να εξασφαλίσει αυτή την υλική ανάπτυξη για να επιτρέψει την πνευματική ωρίμανση, κάτι που μέχρι τώρα ήταν μόνο θεωρητικά δυνατό για την ανθρώπινη φύση.

Η κατεύθυνση της άλλης κατηγορίας είναι ότι αντίθετα, ο άνθρωπος απειλείται επικίνδυνα από την τεχνική πρόοδο και ότι η ανθρώπινη θέληση, προσωπικότητα και οργάνωση πρέπει να να ξαντεθούν στη σωστή τους κατέυθυνση αν θέλουμε η κοινωνία να μπορέσει να διαφυλαχτεί απέναντι στον κίνδυνο. Δυστυχώς, αυτή η κατηγορία μοιράζεται με την άλλη την υπερβολική αισιοδοξία από τη άποψη ότι βεβαιώνουν ότι η θέση της είναι απολύτως εφικτή και ότι ο άνθρωπος είναι απολύτως ικανός για τις ρυθμίσεις που προτείνονται. Θα δώσω τρία πολύ διαφορετικά παραδείγματα, σημειώνοντας ότι αυτή η στάση είναι συχνή στους φιλόσοφους και τους θεολόγους.

Ένα δεύτερο παράδειγμα αυτής της κατέυθυνσης δίνεται από τον Μπέργκσον στο τέλος της δουλειάς του Οι δύο πηγές της Ηθικότητας και της Θρησκείας. Σύμφωνα με τον Μπέργκσον, πρωτοβουλία μπορεί να έρθει μόνο από τον άνθρωπο αφού στην Τεχνική δεν υπάρχει δύναμη επιλογής. Η Τεχνικη έχει προσφέρει δυσανάλογη δύναμη στο ανθρώπινο ον και δυσανάλογες επεκτάσεις στον οργανισμό του. Αλλά «σε αυτό το δυσανάλογα μεγεθυμένο σώμα η ψυχή παραμένει ό,τι ήταν, δηλαδή πολύ μικρή για να το γεμίσει και πολύ ταπεινή για να το καθοδηγήσει. Έτσι εξηγείται το χάσμα ανάμεσά τους.» Ο Μπέργκσον συνεχίζει για να πει «αυτό το μεγεθυμένο σώμα περιμένει ένα πλεόνασμα ψυχής, το μηχανικό αναζητεί το μυστικό» και «η Τεχνική ποτέ δεν θα προσφέρει υπηρεσίες ανάλογες της δύναμής της, εκτός αν η ανθρωπότητα που την λύγισε προς τη γη, καταφέρει με τα μέσα της να την αλλάξει και να την κανει να κοιτάξει προς τον παράδεισο». Αυτό σημαίνει πως η ανθρωπότητα έχει μια εργασία να κάνει, και ότι ο άνθρωπος πρέπει να μεγαλώσει ανάλογα με τις τεχνικές του, αλλά ότι πρέπει να θέλει και να αναγκάσει τον εαυτό του να κάνει το πείραμα. Αυτό το πείραμα, σύμφωνα με τον Μπέρκσον, είναι μια πιθανότητα, την οποία μάλιστα ευνοεί η τεχνική ανάπτυξη που παρέχει στον άνθρωπο περισσότερα τεχνικά μέσα από ποτέ. Επομένως, το απαιτούμενο πλεόνασμα ψυχής είναι εφικτό και θα αρκέσει στον άνθρωπο για να επιβάλλει την θέλησή του στην Τεχνική. Η ίδια θέση, μπορεί να προστεθεί, ακολουθείται σε μεγάλο βαθμο και από τον Ε. Μουρνιέ.

Ένα τρίτο παράδειγμα είναι αυτό που ακολουθείται από ενα μεγάλο σύνολο θεολόγων και κυρίως Ρωμαιοκαθολικών. Ο άνθρωπος με τις πράξεις του στον τομέα της Τεχνικής, δεν κάνει τίποτε άλλο από το να υπακούει τις προσταγές του Δημιουργού του. Ο άνθρωπος με το να συνεχίζει τη δουλειά του στην τεχνική δημιουργία κυνηγάει του έργο του Δημιουργού του. Χάρη στην Τεχνική, αυτός ο άνθρωπος ο οποίος δημιουργήθηκε ‘όχι αρκετά ικανός’ γίνεται ‘έφηβος’. Του ανατίθενται καινούριες υπευθυνότητες σ’ αυτόν τον κόσμο που δεν μειώνουν τις δυνάμεις του αφου αντιστοιχούν ακριβώς σ’ αυτό που ο Θεός περιμένει από αυτόν. Επιπλέον, είναι ο ίδιος ο Θεός ο οποίος διαμέσου του ανθρώπου είναι ο δημιουργός της Τεχνικής, η οποία δεν πρέπει να θεωρείται μόνη αλλά σε σχέση με το Δημιουργό της. Κάτω από αυτές τις συνθήκες είναι προφανές ότι η Τεχνική δεν είναι ουτε κακή, ούτε ουδέτερη με άσχημες συνέπειες. Αντίθετα είναι καλή και δεν μπορεί να είναι επικίνδυνη για τον άνθρωπο. Μπορεί να γίνει κακή μόνο στο σημείο που ο άνθρωπος απομακρύνεται από το Θεό, είναι ένας κίνδυνος μόνο όταν δεν καταλαβάινουμε την πραγματική της φύση. Όλα τα προβλήματα και τα λάθη που υπάρχουν στον σημερινό κόσμο είναι αποτέλεσμα μόνο και μόνο του γεγονότος ότι ο άνθρωπος έχει σταματήσει να ανγνωρίζει το ρόλο του ως συνεργάτης του Θεού. Αν ο άνθρωπος σταματήσει να λατρεύει το δημιούργημα (την Τεχνικη δηλαδή) για να λατρέψει τον πραγματικό Θεό, αν στρέψει την Τεχνική στο Θεό και στην υπηρεσία Του, τα προβλήματα θα εξαφανιστούν. Όλα αυτά θεωρούνται περισσότερο αληθινά στο βαθμό που ο κόσμος μεταμορφωμένος από τις τεχνικές ενέργειες πρέπει να γίνει το σημείο αναχώρησης και η υλική υποστήριξη της νέας δημιιουργίας που θα έρθει στο τέλος του χρόνου.

Τέλος, είναι ανάγκη να παρουσιάσουμε μόνη της μια κατεύθυνση που αυτή τη στιγμή έχει αρκετή σημασία στον Δυτικό κόσμο – αυτή του Πατέρα Τειλάρντ ντε Σαρντεν, ενός ανθρώπου που ήταν ταυτόχρονα θεολόγος και επιστήμονας. Η κατεύθυνσή του φαίνεται σαν ένας μέσος δρόμος ανάμεσα στις δύο προηγούμενες. Για τον Σαρντέν, η εξέλιξη σε γενικές γραμμές, από την δημιουργία του σύμπαντος, αποτελεί μια συνεχή σταθερή πρόοδο. Αρχικά, υπήρξε μια τάση προς το διαχωρισμό της και των όντων, αργότερα ανέκυψε μια τάση προς Ένωση – δηλαδή μια υψηλότερου επιπέδου Ένωση. Στον βιολογικό κόσμο κάθε βήμα μπροστα επιτεύχθηκε όταν ο άνθρωπος πέρασε από μια κατάσταση ‘διασποράς’ σε μια κατάσταση ‘συγκέντρωσης’. Σήμερα η τεχνική ανθρώπινη πρόοδος και η αυθόρμητη κίνηση της ζωής είναι σε συμφωνία και σε αμοιβαία συνέχεια. Εξελίσσονται ταυτόχρονα προς έναν υψηλότερο βαθμό οργάνωσης και αυτή η τάση δηλώνει την επιρροή του Πνεύματος. Η ύλη, από μόνη της, χαρακτηρίζεται από μια διαρκή τάση υποβάθμισης. Αλλά αντίθετα παρατηρούμε ότι πρόδος, εξέλιξη και βελτίωση υπάρχουν και συνεπώς υπάρχει μια δύναμη που αντιτίθεται στην αυθόρμητη κίνηση της ύλης, μια δύναμη δημιουργίας και προόδου που είναι το αντίθετο της ύλης, δηλαδή το Πνεύμα. Το Πνεύμα χρησιμοποιεί την Τεχνική σαν ένα μέσο για να οργανώσει την διασπαρμένη ύλη, ώστε συγχρόνως να εκφράσει την πρόοδο και να αντιταχθεί στην υποβάθμιση της ύλης. Η Τεχνική την ίδια στιγμή παράγει μια πρωτοφανή δημογραφική έκρηξη – κάτι που σημαίνει μεγαλύτερη πλυθησμιακή πυκνότητα. Μέ όλα αυτά τα μέσα φέρνει μεγαλύτερη ‘ένωση’ ανάμεσα στους ανθρώπους και συνεπώς δημιουργεί από ‘μη ζωντανή’ ύλη μια πιο υψηλή και πιο οργανωμένη μορφη ύλης που παίρνει μέρος στην ύψωση του κόσμου προς το Θεό. Δεδομένου ότι είναι αλήθεια ότι κάθε πρόοδος στην φυσική και βιολογική σειρά δημιοργείται από μια συνένωση στοιχείων της προηγούμενης περιόδου, αυτό που σήμερα παρακολουθούμε, σύμφωνα με τον Σαρντέν, είναι μια λειτουργία ένωσης μέσα στην ανθρωπότητα έτσι ώστε η ανθρωπότητα να είναι ικανή να έχει πρόσβαση σε μια μορφή ενότητας. Η τεχνική πρόοδος επομένως είναι συνώνυμη με την ‘κοινωνικοποίηση’ με την τελευταία να είναι πέρα από το πολιτικό και οικονομικό αποτέλεσμα της ένωσης των ανθρώπων, η προσωρινή έκφραση της μετατροπής του ανθρώπινου είδους σε μια ολότητα. Η Τεχνική είναι ο ασταμάτητος φορέας αυτής της μετατροπής, προετοιμάζοντας το νέο βήμα προς τα μπροστα που η ανθρωπότητα πρέπει να κάνει. Όταν οι άνθρωποι σταματήσουν να είναι ατομικές και ξεχωριστές μονάδες, και όλοι μαζί σχηματίζουν μια ολοκληρωτική και αδιάσπαστη ενότητα, τότε η ανθρωπότητα θα είναι ένα σώμα. Αυτή η υλική συγκέντρωση συνοδεύεται πάντα και από μια πνευματική – δηλαδή μια ωρίμανση του πνεύματος, η αρχή ενός καινούριου είδους ζωής. Χάρη στην Τεχνική υπάρχει κοινωνικοποίηση, η προοδευτική συγκέντρωση, σε πλανητική βάση, των εξαπλωμένων πνευματικών προσωπικοτήτων σε μια υπερπροσωπική ενότητα. Αυτή η μετάλλαξη οδηγεί σε έναν άλλο άνθρωπο, πνευματικό και μοναδικό, και σημαίνει ότι η ανθρωπότητα στην ολότητά της και στην ενότητά της, έχει καταφέρει τον υπέρτατο στόχο, ο οποίος είναι η ένωση με αυτό το θαυμάσιο Χριστό που πρέπει να εμφανιστεί στο τέλος του χρόνου. Άρα ο Σαρντέν πιστεύει ότι ο άνθρωπος διαμέσου της τεχνικής προόδου ‘Χριστοποιείται’ και ότι η τεχνική εξέλιξη οδηγεί αναγκαστικά στην ‘βελτίωσή μας σε’ κοσμικό Χριστό.

Δεν θα προχωρήσουμε σε κριτική των διαφορετικών αυτών θεωριών, αλλά θα περιοριστούμε στο να σημειώσουμε ότι όλες τους φαίνεται να βασίζονται σε μια υπερβολικά εξωπραγματική θεώρηση του τεχνικού φαινομένου, και ότι είναι πρακτικά ανεφάρμοστες γιατι προϋποθέτουν έναν συγκεκριμένο αριθμό προϋποθέσεων οι οποίες δεν υπάρχουν. Συνεπώς καμμιά από αυτές τις θεωρίες δεν μπορεί να θεωρηθεί ικανοποιητική.

Συμπερασματικά, εδώ εμφανίζονται δύο εντελώς διαφορετικές απόψεις σχετικά με το αν υπάρχει λύση για τα προβλήματα που δημιουργεί η Τεχνική, κι αν ναι, ποιά είναι αυτή. Η μία ομάδα απόψεων υποστηρίζει πως η ίδια η Τεχνική φέρει μέσα της τη λύση στα προβλήματα που προκαλεί. Όσοι πιστεύουν αυτό, βλέπουν την Τεχνική σαν αυτό που βοηθά τον άνθρωπο να εξελιχθεί. Μπορεί να δημιουργεί κάποια προβλήματα, αλλά αυτά είναι μάλλον ασήμαντα μπροστά σε αυτά που προσφέρει. Εξ’ άλλου, ο άνθρωπος πάντα αντιμετώπιζε τέτοιου είδους προβλήματα, σε κάθε εποχή. Προβλήματα που είχαν να κάνουν με την εξέλιξή του και την (αιφνιδιαστική αλλά και ελκυστική) εμφάνιση νέων ιδεών. Αυτό που τελικά επιτυγχάνει η Τεχνική είναι να απαλλάξει τον άνθρωπο από τις υλικές του ανάγκες και να του δώσει την ευκαιρία να ασχοληθεί πλήρως με ό,τι θα τον βοηθήσει να εξελιχθεί και να ωριμάσει πνευματικά. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν αυτοί που υποστηρίζουν πως η Τεχνική δημιουργεί κατά κύριο λόγο προβλήματα και πρέπει να ελεγχθεί. Πρέπει κάποια υπέρτατη δύναμη να μπορέσει να συντονίσει όλους τους ανθρώπους και να ελέγχει την πρόοδο που κάνουν πάνω σε διάφορες τεχνικές. Από μόνη της, η Τεχνική πιστεύεται ότι δεν θα προσφέρει στον άνθρωπο εργαλεία ανάλογα της δύναμής της.

Η προσωπική μου άποψη είναι πως η Τεχνική βοηθά τελικά τον άνθρωπο να ξεπεράσει τις υλικές του ανάγκες και να ασχοληθεί πιο σοβαρά με το πνεύμα. Να ανακαλύψει και να οργανώσει καλύτερα τη ζωή του, τον τρόπο σκέψης του, τις ενέργειές του ώστε να ζήσει καλύτερα και να προσφέρει στους επόμενους κάτι παραπάνω από αυτά που πήρε ο ίδιος. Οφείλει, όμως, να αποκτήσει συνείδηση των πράξεών του και της πολιτικής που υιοθετεί, της πολιτικής που υπαγορεύει η Τεχνική, ώστε να αποφύγει, στο βαθμό τουλάχιστο που αυτό είναι εφικτό, το μπούμεραν της Τεχνικής. Η σύσταση μιας υπερ-ομάδας που θα τα ελέγχει αυτά είναι για μένα λίγο ή πολύ ανέφικτη, η συνεργασία δηλαδή μιας ομάδας ανθρώπων που θα κανονίζει τα πάντα. Πρέπει ο καθένας μόνος του να συνειδητοποιήσει σε τί οδηγεί αυτό που κάνει, αυτός και όλοι όσοι τον περιβάλλουν.

1. Είναι αδύνατο να εμπιστευθούμε την αυθόρμητη χρήση των τεχνικών μέσων που θα κάνει ο άνθρωπος

2. Ο άνθρωπος, όπως δείξαμε, είναι ενσωματομένος στην τεχνολογική πρόοδο

3. Αν επιθυμούμε να διατηρήσουμε την ανθρώπινη ελευθερία, αξιοπρέπεια και υπευθυνότητα, απαγορεύεται να ενεργήσουμε πάνω του χρησιμοποιώντας τεχνικά μεσα, όπως η ψυχολογία και άλλα. Το να μετατρέψουμε τον άνθρωπο σε ένα λογικό ον και καλό εκμεταλλευτή των τεχνικών μέσω συγκεκριμένων ψυχολογικών διαδικασιών σημναίνει ακριβώς να τον καταστρέψουμε σαν πνευματικό και ηθικό ον.

Ο άνθρωπος που ασχολείται με την τεχνολογία σε καμία περίπτωση δεν θα πρέπει να είναι αποκομμένος απο τον υπόλοιπο κόσμο "αποστειρωμένος στον γυάλινο πύργο της σοφίας του". Ενας τέτοιος άνθρωπος είναι αποκομμένος απο την κοινωνία, τα προβλήματά της και τις χαρές της, ενας άνθρωπος που ζει μόνο και μόνο για να υπηρετεί την τεχνολογία.

1. Το πρώτο πράγμα που χρειάζεται είναι μια σωστή διάγνωση και μια προσπάθεια να επιτύχουμε μια αυθεντική συνειδητοποίηση του προβλήματος. Είναι αναγκάιο να δούμε καθαρά την κατάσταση και να θέσουμε το πρόβλημα σωστά αν και είναι επιθυμητό να ξέρουμε τι ακριβώς να κάνουμε τις απαντήσεις που θα βρεθούν. Μη ακριβείς σχηματοποίησεις του προβλήματος δεν επιτρέπουν καμία ελπίδα για επίτευξη λύσης. Το διαγνωστικό στοιχείο, στο οποίο δεν επιμένω, πρέπει να ακολουθηθεί από το να συνειδοτοποίησουμε – περνώντας από το πνευματικό στο υπαρκτό, που σημαίνει ότι η ανθρωπότητα πρέπει να κατανοήσει ότι το πρόβλημα έχει να κάνει με την ύπαρξή της και η ίδια η ύπαρξή της εμπλέκεται σ'αυτήν περιπέτεια – ότι η δικιά μας ελευθερία κινδυνεύει. Είναι αναγκαίο να καταλάβουμε ότι η Τεχνική έχει εγκαθιστήσει σε κάθε τομέα ολοένα και αυστηρότερη κυριαρχία πάνω στο ανθρώπινο ον. Αλλά αυτή η συνειδητοποίηση δεν πρέπει να είναι αρνητική – όχι επιστημονικός ντετερμινισμός ή θεϊκή μοιρολατρεία μπροστα στην οποία ο άνθρωπος δεν μπορεί να κάνει τίποτα παρά να γονατίσει και να αποδεχθεί ότι δεν είναι ελεύθερος. Αντίθετα, πρέπει να αναγνωριστεί ότι ο άνθρωπος υφίσταται περιορισμούς και καθορισμούς, τους οποίους η τάση του για ελευθερία πρέπει να τον κάνει να παλέψει και να ξεφορτωθεί. Αλλά, στο βαθμό που ο άνθρωπος παραμείνει προσκολημμένος στην παράισθηση ότι είναι ελεύθερος (και χρησιμοποιεί το λεξιλόγιο της ελευθερίας), θεωρώντας την ελευθερία αναφαίρετη, ή στο βαθμό που συνεχίζει να πιστέυει ότι όλα θα πάνε καλά, παρ'όλο που βλέπει ότι η Τεχνική στην πραγματικότητα περιορίζει το πεδίο της ελευθερίας του και ονειρεύεται ότι πιθανότητες ελευθερίας υπάρχουν ακόμα – σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, το εσωτερικό του κίνητρο τον σπρώχνει να αποδεχθεί μια κατάσταση σκλαβιάς και να πλρώσει για την τεχνολογική του χαρά με την ευτυχία του. Είναι μόνο να κάνουμε τους ανθρώπους να συνειδητοποιήσουν σε τι βαθμό έχουν γίνει σκλάβοι στην προσπάθειά τους να γίνουν χαρούμενοι, που υπάρχει ελπίδα να ξανακερδίσουν την ελευθερία τους με το να επιβάλλουν τους εαυτούς τους, ίσως με μεγάλη θυσία, πάνω στην Τεχνική που τους έχει κυριεύσει. Αν δεν φτάσουμε σ'αυτήν την συνειδητοποίηση δεν υπάρχει λόγος για κανένα ανθρώπινο ον να σηκώσει το δαχτυλάκι του για να εξασφαλίσει την κυριαρχία πάνω στην τεχνολογία.

Σε καμιά περίπτωση οι άνθρωποι δεν θα πρέπει να γίνουν υποχείρια της τεχνολογίας αλλά θα πρέπει να συνειδητοποιήσουνε οτι η τεχνολογία είναι απλώς το μέσο για την βελτίωση της ποιότητας της ζωής τους.

2. Ένα δεύτερο σημαντικό στοιχείο είναι η ανελέητη καταστροφή του μύθου της Τεχνικής – δηλαδή όλο το ιδεολογικό οικοδόμημα και την τάση να θεωρούμε ότι η τεχνολογία έχει κάποιο ιερό χαρακτήρα. Διανοούμενοι προσπαθούν να εισάγουν το τεχνικό φαινόμενο στο σκελετό του αντίστοιχου διανοητικού ή φιλοσοφικού τους συστήματος με το να δίνουν ένα χαρακτηρηστικό υπέρτατης τελειότητας. Για παράδειγμα, όταν δείχνουν ότι η Τεχνική είναι ένα εργαλείο ελευθερίας, ή το μέσο για να υψωθουν στο ιστορικό πεπρωμένο, ή η εκτέλεση μιας θείας εντολής και τα παρόμοια. Όλες αυτές οι κατασκευές έχουν ως αποτέλεσμα να δοξάζουν και να ιεροποιούν την Τεχνική και το να θέτουν το ανθρώπινο ον στη διάθεση κάποιου αναμφισβήτητου ιστορικού νόμου ή άλλου. Μια παραπέρα μορφή αυτού του στοιχείου είναι το ιερό – δηλαδή, η τάση του ανθρώπου να αποδίδει αυθόρμητα ιερή αξία σε κάτι που προφανώς κατέχει μεγάλη δύναμη. Η Τεχνική, από αυτή την άποψη, δεν είναι μόνο ένα σύνολο από υλικά στοιχεία, αλλά αυτό που δίνει νόημα και αξία στη ζωή επιτρέποντας στον άνθρωπο όχι μόνο να ζήσει, αλλά να ζήσει καλά. Η Τεχνική είναι ανεκτίμητη και δεν μπορεί κανείς να της επιτεθεί ακριβώς γιατί τα πάντα είναι υποκείμενα και υποχείριά της. Ο άνθρωπος ασυνείδητα επενδύει με ένα άγιο κύρος, ενάντια στο οποίο είναι αδύνατο να ξεφύγει. Μου φαίνεται ότι τα μόνα μέσα για να κυριαρχήσουμε στην Τεχνικη είναι η 'αποϊεροποίηση' και 'αποϊδεολογικοποίηση'. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να δειχθεί σε όλους τους ανθρώπους ότι η Τεχνική δεν είναι τίποτα περισσότερο από ένα σύμπλεγμα υλικών αντικειμένων, διαδικασιών και συνδυασμών, που έχουν ως μοναδικό αποτέλεσμα μια μικρή ποσότητα άνεσης, υγιεινής και ευκολίας, και ότι δεν πέριεχει τίποτα άξιο του κόπου του να αφιερώσει κάποιος όλοι τη ζωή του σε αυτήν, ή να διατάζουμε έναν υπερβολικό σεβασμό, ή το να εναποθέτουμε σε αυτή την επιτυχία και την τιμή κάποιου, ή να θυσιάζουμε την ζωή συνανθρώπων. Οι άνθρωποι πρέπει να πειστούν ότι η τεχνική πρόοδος δεν είναι η υπέρτατη περιπέτεια της ανθρωπότητας, αλλά μια συνήθης κατασκευή από διάφορα αντικείμενα, τα οποία σπάνια αξίζουν ντελίριο ενθουσιασμού ακόμα και αν τυχαίνει να είναι Σπούτνικς. Όσο ο άνθρωπος λατρεύει την Τεχνική, δεν υπάρχει καμμία ελπίδα ότι θα καταφέρει ποτέ να κυριαρχήσει πάνω της.

Είναι κοινά αποδεκτό οτι η Τεχνική έχει βοηθήσει πάρα πολύ την εξέλιξη του ανθρώπου και τη βελτίωση της ζωής του, όμως σε καμία περίπτωση δεν θα πρέπει να "θεοποιούμε" την τεχνολογία, να την θεωρούμε ως κάτι το ιερό. Βασικός αξονας του ανθρώπου θα πρέπει να είναι ο συνάνθρωπος και οι μεγάλες αξίες της ζωής στις οποίες αξίζει ο άνθρωπος να δώσει ιδιαίτερο βάρος.

3. Μια συνέπεια αυτού είναι ότι, στην πράξη, πρέπει να διδάξουμε στον άνθρωπο κατά την χρησιμοποίηση των Τεχνικών μια σχετική απεξάρτηση, μια ανεξαρτησία με σεβασμό προς αυτές – και χιούμορ. Είναι φυσικά πολύ δύσκολο να καταφέρουμε κάτι τέτοιο, και πάνω απ'ολα να τον πείσουμε να παρατήσει τα οράματά του, να μην παριστάνει ότι είναι απολύτως ελεύθερος με σεβασμό προς τα αυτοκίνητα, τις τηλεοράσεις ή τις δουλειές, όταν η απλή αλήθεια είναι ότι είναι ολοκληρωτικά σκλάβος τους. Ο άνθρωπος πρέπει να είναι ικανός να κρίνει σε κάθε βήμα τη χρήση αυτών των τεχνικών μέσων, ικανός να τα αρνηθεί και να τα αναγκάσει να βοηθήσουν σε άλλους συγκεκριμένους παράγοντες εκτός από τον τεχνικό – τον πνευματικό, για παράδειγμα. Πρέπει να είναι ικανός να εκμεταλλευτεί όλα αυτά τα αγαθά χωρίς να γίνεται υπερβολικά δεμένος μαζί τους και χωρίς να πείθεται ότι ακόμα και τα πιο επιβλητικά τεχνικά επιτεύγματά του πρέπει να θεωρούνται σοβαρά. Τέτοιες προτάσεις, φυσικά, πρέπει να φαίνονται σκανδαλώδεις στα σύγχρονα μάτια. Το να επιβεβαιώσουμε ότι αυτά τα πράγματα δεν έχουν καμμία σημασία σε σχέση με την αλήθεια και την ελευθερία, ότι είναι ένα θέμα απολύτως μηδενικής σημασίας το αν ο άνθρωπος θα φτάσει στο φεγγάρι, ή θα θεραπεύσει τις ασθένειες με αντιβιοτικά, ή θα ανεβάσει την παραγωγή χάλυβα, είναι πραγματικά σκάνδαλο. Όσο ο άνθρωπος δεν μάθει να χρησιμοποιεί τα τεχνικά αντικείμενα με τον σωστό τρόπο θα παραμείνει σκλάβος τους. Ό,τι λέω αναφέρεται στην Τεχνική την ίδια και όχι στην ατομίκη χρήση των τεχνικών από το άτομο. Αυτά τα δύο προβλήματα βρίσκονται σε διαφορετικά επίπεδα. Αλλά, αν το άτομο δεν μπορεί να αποκτήσει προσωπική ελευθερία με σεβασμό προς τα τεχνικά αντικείμενα, δεν υπάρχει πιθανότητα να μπορέσει να απαντήσει στο γενικό πρόβλημα της Τεχνικής. Ας θυμηθούμε, ότ αυτό που ψάχνουμε είναι κάποιες συγκεκριμένες αναγκαίες συνθήκες για να βρούμε μια λύση σε αυτό το γενικό πρόβλημα.

Βασική προυπόθεση για τη λύση του τεχνικού προβλήματος είναι η ουσιαστική συνεργασία τόσο αυτών που ασχολούνται με την τεχνολογία αλλά και τόσο αυτών που ασχολούνται με τη τη λυση του. Η υπεροπτική στάση των τεχνικών δεν βοηθάει αλλά και δεν μπορεί να οδηγήσει πουθενά.

1. ΟΛΗ Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΠΡΟΟΔΟΣ ΕΧΕΙ ΜΙΑ ΤΙΜΗ.

Για να υπολογίσουμε από οικονομικής απόψεως τα κέρδη μιας βιομηχανίας αυτού του είδους, πρέπει να αφαιρέσουμε τουλάχιστον την αξία αυτού που καταστράφηκε – σε αυτήν την περίπτωση δυο δισεκατομμύρια φράγκα. Επίσης είναι αναγκαίο να αφαιρέσουμε τα σημαντικά έξοδα όλων των προστατευτικών συσκευών, των νοσοκομείων (που τυχαία, δεν έχουν ακόμα κατασκευαστεί), των σχολείων – με λίγα λόγια ολόκληρου του αστικού συμπλέγματος, που μπορεί να μην έχει κατασκευαστεί ακόμα, αλλά είναι παρ'όλα αυτά απαραίτητο. Πρέπει να γνωρίζουμε πως να υπολογίζουμε το όλο. Η επιχείρηση της Λακ, προσμετρώντας όλα τα έξοδα στα οποία αναφερθήκαμε πρέπει να αναγνωριστεί ως μη αποδοτική.

Το τελευταίο μας παράδειγμα έχει να κάνει με το πρόβλημα της διανοητικής κουλτούρας των μαζών. Είναι αλήθεια, ότι τα τεχνικά μέσα επιτρέπουν την ύπαρξη μιας μαζικής κουλτούρας. Η τηλεόραση επιτρέπει σε ανθρώπους που δεν έχουν επισκευτεί ποτέ θέατρο να δουν παραστάσεις των μεγάλων κλασικών. Το Paris-Match μέσα πό τις στήλες του, επιτρέπει σε μάζες ανθρώπων, που θα ήταν σε πλήρη άγνοια, να αποκτήσουν μια κάποια λογοτεχνική καλλιέργεια (και μάλιστα μιας κάποιας αισθητικής ποιότητας). Αλλά, από την άλλη πλευρά, πρέπει να καταγραφεί ότι αυτή η ίδια τεχνική πρόοδος οδηγεί σε έναν ολοένα αυξανόμενο πολιτισμικό υπερφιαλισμό. Η τεχνική πρόοδος κυριολεκτικά απαγορεύει κάποιες αναπόσπαστες προϋποθέσεις μιας αυθεντικής κουλτούρας – και πιο συγκεκριμένα την δυνατότητα για βαθιά σκέψη την ευκαιρία για αφομοίωση. Πραγματικά παρακολουθούμε τη δημιουργία γνώσης, αφού είμαστε σε θέση να ξέρουμε αυτό που δεν θα μπορούσαμε ποτέ να ξέρουμε πριν, αλλά ανεξάρτητα από αυτό είναι μια εξωπραγματική ανάπτυξη γιατί είναι μια ανάπτυξη ακθαρά ποσοτική.

Σε καμιά περίπτωση δεν μπορούμε να απαντήσουμε μονολεκτικά αν η Τεχνική ειναι "καλή" ή "κακή". Σίγουρα η τεχνολογία έχει προσφέρει πάρα πολλά θετικά στον άνθρωπο σε κάθε τομέα της ζωής του -- στον πνευματικό τομέα, στον καλλιτεχνικό τομέα, στον υλικό τομέα, στον οικονομικό τομέα, στον τομέα της υγείας -- απο την άλλη όμως πλευρά έχει και αρνητικές επιπτώσεις για τον άνθρωπο -- ανασφάλεια, άγχος, στρες, καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος, μείωση του ελεύθερου χρόνου του, αποξένωση.

Ούτε η άκριτη απόρριψη της τεχνολογίας είναι η λύση αλλά ούτε και η θεοποίηση της. Η πρώτη στάση οδηγεί στην οπισθοδρόμιση ενω η δεύτερη κάνει τον άνθρωπο ενα άβουλο ον υποταγμένο στην τεχνολογία. Μια ενδιάμεση στάση είναι η χρησή τομή. Είναι σημαντκό να συνειδητοποιήσουμε οτι η τεχνολογία δεν είναι ούτε η λύση σε ολα τα προβλήματα του ανθρώπου αλλά ούτε και η καταστροφή του.

2. ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΤΙΘΕΝΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΕΧΝΙΚΗ ΠΡΟΟΔΟ

Ας δούμε μερικά απλά παραδείγματα αυτού του γεγονότος. Γνωρίζουμε καλά τις λεπτομέρειες του βαθύτατου κοινωνικού προβλήματος που αντιμετωπίσαμε το δέκατο-ένατο αιώνα – δηλαδή το πρόβλημα του προλεταριάτου, ένα πρόβλημα που μόλις τώρα είμαστε στη διαδικασία επίλυσής του (με δυσκολία). Το φαινόμενο τοιυ προλεταριάτου δεν πρέπει να θεωρηθεί απλό, και ο Μαρξ ο ίδιος δεν το περιέγραψε απλώς ως την εκμετάλλευση των εργατών από ορισμένους αδίστακτους καπιταλιστές. Η εξήγησή του όσον αφορά την προλεταριακή κατάσταση ήταν πολύ πιο βαθιά. Έδειξε ότι το προλεταριάτο ήταν ένα αποτέλεσμα της διαίρεσης και της μηχανοποίησης της εργασίας. Δηλώνει καθαρά ,ότι «είναι αναγκαίο να περάσουμε μέσα από την φάση που αντιπροσωπεύεται με το προλεταριάτο.» Για τον Μαρξ επομένως, το πρόβλημα δεν είναι, ας πούμε, ηθικής φύσης με τους 'κακούς να εκμεταλλεύονται τους καλούς'. Πάντα το τοποθετεί έξω από τις καλές ή κακές ηθικές ποιότητες, πέρα από τις κρίσεις αξίας και στο επίπεδο του γεγονότος. Και το γεγονός είναι το γεγονός της διαίρεσης της εργασίας και της μηχανής, που δημιουργεί μια κοινωνία στην οποία η εκμετάλλευση είναι αναπόφευκτη – δηλαδή ο σχηματισμός υπεραξιών. Το φαινόμενο, λοιπόν, του προλεταριάτου, είναι, ακόμα και στην Μαρξιστική ανάλυση, το αποτέλεσμα της τεχνικής προόδου. Η μηχανή και η διαίρεση του εργατικού σώματος επέτρεψαν, από οικονομικής απόψεως, μια φανταστική εξάπλωση, αλλά την ίδια στιγμή και σαν αποτέλεσμα της ίδιας κίνησης, έθεσε το κοινωνικό πρόβλημα το οποίο πήρε έναν ολόκληρο αιώνα για να λυθεί.

Ας θεωρήσουμε με τον ίδιο τρόπο την επέκταση του παραπάνω προβλήματος όπως εμφανίζεται στις ερωτήσεις που τελικά αλλά σίγουρα, θα τεθούν απο τον αποκαλούμενο αυτοματισμό. Και πάλι, ο αυτοματισμός δεν είναι ένα απλό οικονομικό γεγονός. Πραγματικά, σιγά σιγά αρχίζουμε να συνειδητοποιούμε ότι θα εμπεριέχει δυσκολίες, οι οποίες από την τωρινή μας άποψη μπορούν να χαρακτηρηστούν μόνο αξεπέραστες. Πρώτα απ'όλα ο αυτοματισμός υπονοεί μια παραγωγή προϊόντων σε μια σταθερή σειρά τύπων. Αυτό σημαίνει ότι όταν η παραγωγή έχει αυτοματοποιηθεί, δεν είναι πλέον δυνατό να ποικιλούμε τους τύπους, κι έτσι θα κάνει την εμφάνισή της μια αναπόφευκτη κατάσταση ακινητοποίησης ως προς την παραγωγή. Μια αυτοματοποιημένη γραμμή παραγωγής στο πλήρες μέγεθός της, είναι τόσο ακριβή που η απόσβεση θα γίνει σε τόσο μεγάλα διαστήματα, που η αποκλειστική παραγωγή συγκεκριμένων τύπων προϊόντων χωρίς την δυνατότητα της παραμικρής μετατροπής πρέπει να εξασφαλιστεί. Αλλά μέχρι τώρα, καμμία εμπορική αγορά του καπιταλιστικού κόσμου δεν είναι σε θέση να απορροφήσει την παραγωγή μιας μη μεταβαλλόμενης γραμμής προϊόντων. Κανένας υπάρχων Δυτικός οργανισμός στα εμπρικά πλάισια δεν είναι προετοιμασμένος να βρει μια απάντηση στην αυτοματοποιημένη παραγωγή.

Μια άλλη δυσκολία της αυτοματοποίησης είναι ότι θα έχει ως αποτέλσμα μια μαζική μείωση του απαιτούμενου εργατικού δυναμικού. Η απλοϊκή αντίδραση σ'αυτό το πρόβλημα είναι να πιστέψουμε ότι η λύση είναι εύκολη. Δεν είναι αναγκάιο να μειώσουμε τους εργάτες, αλλά απλώς να μειώσουμε τις ώρες που ο καθένας τους εργάζεται κάθε μέρα. Αυτή η λύση είναι προφανώς αδύνατη για ένα απλό λόγο. Η αυτοματοποίηση δεν μπορεί να εφαρμοστεί σε μια οποιαδήποτε τυχαία επιλεγμένη βιομηχανία ή παραγωγή και αυτό για λόγους που είναι βασικοί και όχι προσωρινές ιδιοτροπίες, για παράδειγμα, της αγοράς. Συγκεκριμένα είδη παραγωγής μπορούν και θα αυτοματοποιηθούν, κάποια άλλα δεν μπορούν και ποτέ δεν θα γίνουν αυτοματοποιημένα. Συνεπώς, δεν είναι δυνατό να μειώσουμε τις ώρες εργασίας της εργατικής ταξης σαν ολότητα. Υπάρχουν βιομηχανικοί τομείς στους οποίους οι εργάτες θα δουλεύουν μια ώρα την ημέρα, ενώ σε άλλους θα συνεχίσουν να δουλεύουν κανονικό οχτάωρο. Άρα, σαν αποτέλεσμα της αυτοματοποιήσης θα υπάρξουν εκτεταμένοι τομείς της οικονομίας που θα αδειάσουν από ανθρώπινο δυναμικό, ενώ άλλοι θα συνεχίσουν κανονικά.

Ένα ακόμα πρόβλημα προκύπτει από το γεγονός ότι οι μοντέρνες οικονομικές κρίσεις συνήθως δημιουργούνται από μια 'διαταραχή' ανάμεσα στους διάφορους οικονομικούς τομείς – πιο συγκεκριμένα από άνιση ανάπτυξη των διαφορετικών τομέων. Εδώ ο αυτοματισμός θα αποδειχθεί ότι είναι ένας οικονομικός παράγοντας που πρέπει να τον φοβόμαστε πολύ. Όχι μόνο θα υπάρξει ολοκληρωτική ανισότητα ανάμεσα στους αυτοματοποιημένους και τους μη αυτοματοποιημένους βιομηχανικούς τομείς, αλλά ακόμα περισσότερο ανάμεσα στην βιομηχανία και την γεωργία. Είτε οι καπιταλιστικές χώρες θα αντιμετωπίσουν μια αύξηση των κρίσεων εξ'αιτίας του αυτοματισμού, ή πρέπει να υιοθετήσουν ένα σχεδιασμό για την ευθυγράμμιση των ανωμαλιών (και σχεδιασμό με απολυταρχικά μεσα, όπως στη Σοβιετική Ένωση). Την παρούσα στιγμή ακόμα και οι Σοβιετικοί σχεδιαστές βρίσκουν ότι ο σχεδιασμός τους είναι ανεπαρκής για να αντιμετωπίσει τα προβλήματα του αυτοματισμού, αφού δεν είναι αρκετά 'εύκαμπτος' απο τη μια, και ούτε 'εξαπλωμένος' αρκετά για να επαναϊσοφαρίσει τους εκτός φάσης τομείς από την άλλη.

Είναι γενικά αποδεκτό ότι η τεχνολογική πρόοδος δημιουργεί καινούργια προβλήματα πέρα απο αυτά που λύνει. Όμως αυτά δεν είναι άλυτα και είναι στο χέρι μας το πως θα τα χειριστούμε. Προβλήματα όπως αυτά που πηγάζουν π.χ απο τον αυτοματισμό σε καμιά περίπτωση δεν θα πρέπει να καταλογιστούν στην εξέλιξη της τεχνολογίας αλλά στον ίδιο τον άνθρωπο. Ο αυτοματισμός είναι το μέσο για την αύξηση της ποσότητας παραγωγής των προιόντων αλλά και για την βελτίωση της ποιότητας τους. Η αναζήτηση γρήγορου και εύκολου κέρδους έχει οδηγήσει σε μείωση του εργατικού δυναμικού καθώς και στην μείωση του μισθού των εργατών για τα οποία ευθύνεται αποκλειστικά και μόνο ο άνθρωπος. Χρέος μας είναι να εργαστούμε με όλες μας τις δυνάμεις προς την επίλυση των προβλημάτων που πηγάζουν απο την τεχνολογία. Μένοντας απλως "θεατές" βοηθούμε μόνο στην διόγκωση και τη διαιώνιση του προβλήματος .

Φαίνεται να είναι μια απλή εργασία, για παράδειγμα, να ξεχωρίσουμε την πληροφορία από την προπαγάνδα Αλλά προσεκτικότερη μελέτη του προβλήματος, αποκαλύπτει ότι είναι πρακτικά αδύνατο να κάνουμε έναν τέτοιο διαχωρισμό. Θεωρώντας μόνο λίγα στοιχεία της κατάστασης, το πρόβλημα της πληροφορίας σήμερα, δεν είναι η αναγκαιότητα της μετάδοσης αληθινών πληροφοριών – οι πάντες συνφωνούν σ'αυτό. Στο ηθικό επίπεδο είναι εκ των ουκ ανευ ότι πρέπει να μεταδίδουμε αληθινές πληροφορίες. Απλώς ρωτάω, Πώς την παίρνουμε; Το να παραμείνουμε στο ηθικό επίπεδο σημαίνει ότι απλά δεν καταλαβαίνουμε την κατάσταση. Η σταθερή κατάσταση, για να πάρουμε ένα παράδειγμα, είναι κάτι σαν το παρακάτω: Διαμέσου των καλωδίων και μέσα στα γραφεία του Ασσοσιέιντιντ Πρες περνάν καθημερινά ως και τριακόσιες χιλιάδες λέξεις παγκόσμιων νέων, που περίπου εισοδυναμούν με το τεράστιο ποσό χιλίων σελίδων. Από αυτή τη μάζα λέξεων το Ασσοσιέιντιντ Πρες, πρέπει σε συναγωνισμό με όλα τα υπόλοιπα παγκόσμια πρακτορεία να επιλέξει να κόψει και να επανασυνθέσει, όσο το δυνατόν πιο γρήγορα, ένα εικοστό, ίσως, στους συνδρομητές του. Πως είναι δυνατόν να επιλέξεις μέσα από μια τέτοια πλημμύρα τι ακριβώς πρέπει να κρατηθεί, τι είναι αλήθεια, τι είναι πιθανώς λάθος και τα λοιπά;Οι συντάκτες δεν έχουν κριτήρια, είναι απλώς στο έλεος του ό,τι καταφθάνει και (ακόμα και όταν κρίνουν με καλή πίστη και γνώση) πρέπει βασικά να κρίνουν υποκειμενικά. Και τότε πάλι, αν ο συντάκτης έχει μόνο αληθινά νέα, πώς θα τους αντιστοιχήσει μια ποσότητα σημαντικότητας; Αυτό είναι η δουλειά του και εδώ είναι που τα στερεότυπα του συντάκτη λαμβάνουν μέρος: Ο Καθολικός συντάκτης θα θεωρήσει τα νέα του τελευταίου συμβουλίου του Βατικανού μεγάλης σημασίας, πληροφορία που δεν έχει την παραμικρή σημασία για τον Κομμουνιστή εκδότη. Αυτό που έχουμε να αντιμετωπίσουμε εδώ, δεν είναι ένα πρόβλημα κακής πίστης, αλλά μια διαφοροποίηση στην αντιμετώπιση του κόσμου. Το αποτέλεσμα είναι ότι, ποτέ, ακόμα και κάτω από τις καλύτερες συνθήκες, δεν ξέρουμε αν ένα δοσμένο κομμάτι πληροφορίας είναι υποκειμενικό. Και πρέπει πάντα να θυμόμαστε ότι αυτή η πληροφορία ό,τι κι αν είναι, την έχουν επεξεργαστεί τουλάχιστον 4 με 5 ζευγάρια χέρια.

Τα αρνητικά και τα θετικά που προκύπτουν απο την τεχνολογία είναι άρρηκτα συνδεδεμένα μεταξύ τους. Η ιδανική λύση θα ήταν, προφανώς, η αξιοποίηση των θετικών και ο παραμερισμός των αρνητικών αποτελεσμάτων της τεχνολογίας, πράγμα όμως καθόλου εύκολο. Κάθε άνθρωπος έχει το δικό του μορφωτικό, κοινωνικό, πνευματικό επίπεδο, καθώς επίσης διαφορετικό τρόπο αντιμετώπισης της ζωής. Είναι επομένως φυσικό όλοι μας να μην έχουμε τις ίδιες απόψεις αλλά και να μην ενεργούμε με τον ίδιο τρόπο. Βασκή προυπόθεση για την σωστή χρήση της τεχνολογίας ειναι να μας διέπουν οι μεγάλες αξίες της ζωής και να έχουμε πάνω από όλα τον ίδιο τον άνθρωπο.

Τότε πιστευόταν (και αυτό είναι η τελευταία λέξη στον σχεδιασμό πόλεων) ότι είναι αναγκαίο να επανακλύψουμε τις ομάδες σε ένα πιο ανθρώπινο επίπεδο, και όχι στην κλίμακα των, για παράδειγμα, 5000 εργατών, ούτε στην κλίμακα ενός συγκροτήματος με, για παράδειγμα 5000 ξεχωριστά άτομα. Στα έργα και στα γραπτά κοινωνιολόγων και σχεδιαστών πόλεων, περίπου επτά ή οκτώ χρόνια πριν, διαβάζουμε: «Τελικά, οι μόνοι που καταλάβαιναν το νόημα μιας πόλης ήταν οι άνθρωποι του Μεσαίωνα, που ήξεραν πως να δημιουργούν μια αληθινή πόλη που να ανταποκρίνεται στις αυθεντικές τεχνικές σχεδιασμού πόλεων, που να είναι μια ανθρώπινη κοινωνία συγκεντρωμένη γύρω από ένα μικρό τετράγωνο περικυκλωμένο από μικρά σπίτια προς τα οποία χαράσσονταν οι (ευθείς) δρόμοι της πόλης.» Οι νέοι σχεδιαστές πόλεων, για να μείνουν κοντά σε αυτές τις θεωρίες, τις εφάρμοσαν στα προάστια του Σικάγο και ειδικά στο γνωστό 'χωριό' του Παρκ Φόρεστ. Εκεί, πίστευαν ότι θα βρεθεί η ξεχωριστή ανθρώπινη συνταγή, μια συνταγή η οποία πραγματικά επιτρέπει στους ανθρώπους την πλήρη τους έννοια. Αλλά, οι τελευταίες κοινωνικές και ψυχολογικές μελέτες, έδειξαν ότι αυτή η πρότυπη κοινωνία δεν αποτελεί τίποτε άλλο από μια καινούρια και απρόβλεπτη δυσκολία. Αυτή τη φορά οι άνθρωποι τραυματίζοντια, εξ'αιτίας του ότι είναι συνεχώς κάτω από τα μάτια και κάτω από την παρακολούθηση των γειτόνων τους. Το γκρουπ που επηρεάζεται είναι πραγματικά μικρότερων διαστάσεων, αλλά κανείς δεν τολμά να κουνηθεί γιατί όλοι ξέρουν τι ακριβώς κάνει ο άλλος σε έναν τρομακτικα περιοριστικό βαθμό, για να πούμε το ελάχιστο. Είναι προφανές ότι, ακόμα και με τις καλύτερες των προθέσεων και με την εφαρμογή υπερμοντέρνας έρευνας στην ψυχολογία και την κοινωνιολογία, το μόνο που καταφέρνουμε να πετύχουμε είναι αποτελέσματα που σε κάθε περίπτωση δεν ήταν αναμενόμενα.

Οι αναζητήσεις των Κάστρο και Βογκτ έδειξαν, ότι σήμερα σε ορισμένες περιοχές 20% της καλλιεργούμενης γής απειλέιται με καταστροφή με αυτόν τον τρόπο. Αν αυτός ο παράγοντας θεωρηθεί σε συνδυασμό με την άυξηση του πληθυσμού, μια πολύ σημαντική δυσκολία φαίνεται να κρυβεται σε αυτό. Αν γόνιμη γη συνεχίσει να εξαφανίζεται σε βαθμό πέρα από πιθανότητα επανάκτησης, οι πιθανότητες επιβίωσής μειώνονται αναλόγως. Εδώ έχουμε ένα παράδειγμα τυπικών και απρόβλεπτων παρενεργειών, παρενεργειών που στην καλλιέργεια καλαμποκιού και βαμβακιού δεν φανερώνονται παρά μόνο μετά από 20 ή 30 χρόνια εμπειρίας. Είναι λοιπόν αδύνατο, να πούμε ότι η τεχνική πρόοδος είναι κατ' ουσία καλή ή κακή.

Σίγουρα τα προβλήματα που θα προκύψουν από την τεχνολογία στο μέλλον δεν τα ξέρουμε. Από την άλλη, όμως, δεν ξέρουμε και τα θετικά και ευεργετικά που έχει να προσφέρει στον άνθρωπο. Αντί να ρίχνουμε όλες τις ευθύνες στην τεχνολογία σκόπιμο θα ήταν να δούμε πως μπορούμε να βοηθήσουμε απο την δική μας μεριά, να εργαστούμε για την επίλυση των υπαρχόντων προβλημάτων αλλά και για την πρόληψη των μελλοντικών. Αναμφισβήτητα, αυτό είναι κάτι πολύ δύσκολο, αλλά η απόρριψη της τεχνολογίας μόνο σε οπισθοδρόμηση και στασιμότητα μπορεί να οδηγήσει.