Μια εναλλακτική λύση για κάποιον θα ήταν να εστιάσει την προσοχή του πιο επιμελώς, καθιστάμενος ειδικός στην τεχνική γνώση ενός συγκεκριμένου πεδίου,κατακτώντας τη βαθύτερη αντίληψη ,π.χ. ενός εργάτη ,ενός μηχανικού ή ενός τεχνικού επαγγελματία.Παρ’ολ’αυτά ,ακόμα κι αυτό μπορεί να αποδειχθεί περιοριστικό,επειδή η διαθέσιμη εμπειρία σε κάποιο πρακτικό πεδίο ίσως να μην είναι χρήσιμη στην κατανόηση των αρχών,του χαρακτήρα,και των συνεπειών τεχνικών εφαρμογών σε άλλα πεδία.Η πλήρης πολλαπλότητα των τεχνολογιών στη σύγχρονη κοινωνία θέτει σοβαρές δυσκολίες για οποιονδήποτε αναζητεί μια ολοκληρωτική κατανόηση της ανθρώπινης εμπειρίας μέσα σε μια τεχνολογική κοινωνία.Είναι αντικειμενικά πολύ δύσκολο, λόγω των πολλαπλών εκφάνσεων της τεχνολογίας και των εφαρμογών των τεχνουργημάτων σε διαφορετικούς τομείς, για κάποιον να βγάλει ασφαλή συμπεράσματα για την τεχνολογία γενικά, μελετώντας μόνο κάποιες συγκεκριμένες μορφές της.

Επίσης μια άλλη στρατηγική θα ήταν να μελετήσει εμβριθώς συγκεκριμένες παραλλαγές της τεχνολογίας ,προσεγγίζοντας από υπάρχουσες ιστορίες και σύγχρονες κοινωνικές μελέτες της τεχνολογικής εξέλιξης ως βάση της αντίληψής του.Και κάποιος θα μπορούσε να κάνει την προσπάθεια να επεκτείνει αυτή τη βάση της σκέψης συμβάλλοντας με έρευνα από μόνος του.Το θαυμάσιο βιβλίο του Noel Mostert,”Supership”(1974),είναι μια τέτοια δουλειά –μια φιλοσοφική απεικόνιση του κόσμου των πετρελαιοφόρων πλοίων στην οποία ο συγγραφέας φροντίζει να εξετάσει λεπτομέρειες της κατασκευής ,οικονομικού περιεχομένου,και καθημερινής λειτουργίας αυτών των υπερμεγέθων πλοίων.

Η χρήση ζωντανών ,ουσιαστικών περιπτώσεων όπως του Mostert (1974) υπαινίσσεται ένα ενδιαφέρον ερώτημα.Πού πάει κάποιος για να μάθει αυτά που χρειάζεται να ξέρει για να γράψει με βεβαιότητα σχετικά με την φιλοσοφία και την τεχνολογία;Για τον Mostert σήμαινε όχι μόνο το να πάει στη βιβλιοθήκη για να μελετήσει την ιστορία,τη μηχανική και τα οικονομικά των υπερ-τάνκερ αλλά επίσης το να ζήσει πάνω σε ένα δεξαμενόπλοιο ο ίδιος κατά τη διάρκεια αρκετών ταξιδιών.Βέβαια μια τέτοια πράξη θα απαιτούσε πολύ χρόνο και ενέργεια από πλευράς του φιλόσοφου.Και εδώ θα μπορούσε να προβληθεί η ένσταση ότι δε θα χρειαζόταν μια πρακτική έρευνα σε τέτοιο βάθος ώστε να μελετηθούν οι κοινωνικές όψεις και επιδράσεις της τεχνολογίας.

Για εκείνους από εμάς που εμπλέκονται με σπουδές φιλοσοφίας και τεχνολογίας,αυτή η ανάγκη είναι ακριβώς τώρα πολύ περισσότερο κρίσιμη επειδή εκείνοι που δουλεύουν πάνω σε μελέτες στους ποικίλους υποκλάδους της σύγχρονης επιστήμης και τεχνολογίας ,στη δουλειά τους βρίσκονται περίπου στο ίδιο επίπεδο όπου οι φιλόσοφοι συνήθως τοποθετούν τις έρευνές τους.Αυτή η ενεργητική αναστάτωση στις κοινωνικές επιστήμες εκφράζει μια ευκαιρία και μαζί έναν κίνδυνο.Η ευκαιρία είναι ότι κάποιος μπορεί να μετάσχει σε συζήτηση με άτομα που χρησιμοποιούν διαφορετικές προσεγγίσεις,μαθαίνοντας από τα αποτελέσματά τους,μοιραζόμενοι ιδέες για παρεμφερή θέματα.Αυτό μπορεί να γίνει με πολύ μεγαλύτερη ευκολία στη σημερινή εποχή,με την κοινωνία της πληροφορικής και τη ραγδαία εξάπλωση του διαδικτύου και των πολυμέσων.

Ο κίνδυνος είναι ότι οι φιλόσοφοι μπορούν να βρεθούν υπερφαλαγγισμένοι από αυτές τις αναπτύξεις επειδή η πλούσια ,εμπειρική λεπτομέρεια των μελετών της ιστορικής και κοινωνικής επιστήμης της τεχνολογίας μπορεί να κάνει τις αφηρημένες θεωρήσεις των φιλοσόφων να φαίνονται κατ’αντιπαραβολή κενές και προοριζόμενες για συζητήσεις καφενείου.Είναι εύκολα αντιληπτό ότι όσο κι αν μελετήσει ένας θεωρητικός φιλόσοφος ένα συγκεκριμένο τεχνολογικό πεδίο,ποτέ δε θα φτάσει στο γνωσιολογικό επίπεδο του επιστήμονα και ερευνητή του αντίστοιχου τομέα.

Επιδίωξή μου εδώ είναι να εξετάσω με συντομία μερική πρόσφατη δουλειά στο αεικίνητο και απείθαρχο πεδίο των επιστημονικών και τεχνολογικών μελετών και να ρωτήσω:Πόσο βοηθάει το να προσανατολίσουμε την αντίληψή μας για τον τόπο της τεχνολογίας στις ανθρώπινες σχέσεις;Η συγκεκριμένη σχολή σκέψης που θα εξετάσω με συντομία είναι μία διαδεδομένη σήμερα στους κύκλους των ιστορικών και των κοινωνιολόγων που μελετούν την τεχνολογία και την κοινωνία.Ο πιο κοινός χαρακτηρισμός της είναι η κοινωνική δομή της τεχνολογίας, ή απλά,κοινωνικός κονστρουκτιβισμός..Είναι ενδιαφέρουσα όχι μόνο για τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του τρόπου προσέγγισής της στη σπουδή της τεχνολογίας και της κοινωνίας,αλλά επίσης για τη μέθοδο που κρίνει περασμένες και τωρινές φιλοσοφικές έρευνες στην τεχνολογία και στη φιλοσοφία.Το να αγνοήσουμε τα κεντρικά αξιώματα αυτής της σημαντικής σχολής σκέψης,το να παραλείψουμε να εξετάσουμε τις βασικές της ιδέες,θα ήταν σα να κάναμε τα στραβά μάτια σε μια σπουδαία πρόκληση.Βλέποντας τη εντελώς κριτικά θα λέγαμε ότι έχει ορισμένες αρκετά ως πολύ πρωτοποριακές ιδέες όσον αφορά την εξέταση της τεχνολογίας ,όχι όμως και απαραίτητα σωστές.Επίσης η στάση της απέναντι σε κλασσικές παλιότερες φιλοσοφικές μεθόδους είναι αρκετά υπεροπτική για μια νέα σχολή φιλοσοφικής σκέψης.

Ανάμεσα στα ονόματα αυτών που έχουν εμπλακεί σ’αυτήν τη μελέτη είναι ένας αριθμός από Ευρωπαίους και Αμερικανούς:H.M.Collins,Trevor Pinch,Wiebe Bijker,Donald MacKenzie,Steven Woolgar,Bruno Latour,Michel Callon,Thomas Hughes και John Law.Αυτοί και άλλοι στοχαστές με παραπλήσιες πεποιθήσεις είναι τώρα πολύ δραστήριοι διεξάγοντας έρευνα,δημοσιεύοντας άρθρα και καταστρώνοντας ακαδημαικά προγράμματα.Επίσης προσηλυτίζουν ανοιχτά και έχοντας επίγνωση οι ίδιοι λειτουργούν ακόμη και επεκτατικά όσον αφορά στις ελπίδες τους για την εδραίωση αυτής της προσέγγισης.Είναι σαφές ότι θα επιθυμούσαν να καθιερώσουν τον κοινωνικό κονστρουκτιβισμό ως την κυριαρχούσα στρατηγική έρευνας και ως τη διανοουμενίστικη ημερήσια διάταξη στις επιστημονικές και τεχνολογικές μελέτες για πολλά από τα επόμενα χρόνια.¹

Ένας σημαντικός στόχος της κοινωνικής κονστρουκτιβιστικής μεθόδου έρευνας είναι να κοιτάξει με προσοχή τους εσώτερους τρόπους λειτουργίας των πραγματικών τεχνολογιών και τα ιστορικά τους για να κατανοήσει τι πραγματικά λαμβάνει χώρα.Προτείνει ότι αντί να χρησιμοποιούν τέτοιες ευρείας έκτασης αντιλήψεις ως τεχνολογικό ντετερμινισμό ή ως τεχνολογικές επιταγές ,οι μελετητές πρέπει να μιλάνε πιο συγκεκριμένα για τη δυναμική της τεχνολογικής αλλαγής.Αντί να προσπαθούμε να εξηγήσουμε τα πράγματα με τη βοήθεια τέτοιων αόριστα αντιληπτών εννοιών όπως η πορεία ενός τεχνικού πεδίου ή ενός τεχνικού ρεύματος, είναι ανάγκη να κοιτάξουμε πολύ προσεκτικά στα υπό αμφισβήτηση τεχνουργήματα και παραλλαγές της τεχνικής γνώσης και στους κοινωνικούς παράγοντες των οποίων οι δραστηριότητες επηρεάζουν την ανάπτυξή τους.Από αυτή την οπτική γωνία ,οι προτιμούμενες απ’αυτούς τοποθεσίες για έρευνα μέχρι τώρα είναι τα σύγχρονα εργαστήρια έρευνας και ανάπτυξης καθώς επίσης και τα αρχεία που περιέχουν φακέλους επιτευγμάτων έρευνας και ανάπτυξης(Research and Development,R&D) του παρελθόντος.Σε τέτοιου είδους εργαστήρια παρέχεται στους φιλοσόφους μια πλήρης και γενική εικόνα για τις διάφορες τεχνολογικές εφευρέσεις,την πορεία και την εξέλιξή τους ,την εμπορική τους επιτυχία αλλά και την επίδραση τους στην κοινωνική ζωή.

Η ένσταση η οποία συχνά εκφράζεται από τους κοινωνικούς κονστρουκτιβιστές είναι ότι ανοίγουμε το ‘’μαύρο κουτί’’ της ιστορικής και σύγχρονης τεχνολογίας για να δούμε τι υπάρχει μέσα (Pinch και Bijker 1987). Ο όρος μαύρο κουτί τόσο στην τεχνική όσο και στην επιστημονική διάλεκτο είναι μία συσκευή ή ένα σύστημα το οποίο, για ευκολία, περιγράφεται μόνο με όρους των εισόδων και των εξόδων του. Δεν χρειάζεται να καταλαβαίνει κάποιος κάτι σχετικά με το τι συμβαίνει μέσα σε τέτοια μαύρα κουτιά. Απλά μπορεί να τα θεωρήσει σαν όργανα τα οποία εκτελούν συγκεκριμένες πολύτιμες συναρτήσεις.²

Σύμφωνα με την άποψή μου, οι κοινωνικοί κονστρουκτιβιστές έχουν δίκιο στο να κριτικάρουν τους συγγραφείς στις κοινωνικές επιστήμες και κλασσικές μελέτες οι οποίοι έχουν συχνά αντιμετωπίσει τις τεχνολογικές προόδους σαν μαύρα κουτιά ενώ παραβλέπουν κάθε εκτενή περιγραφή των δομών, λειτουργιών και κοινωνικών καταγωγών τους. Η εύρεση πιο ακριβών και λεπτομερών περιγραφών και εξηγήσεων των δυναμικών της τεχνικής αλλαγής είναι ένας σκοπός ο οποίος αξίζει την αναζήτηση. Οι κοινωνικοί κονστρουκτιβιστές κριτικάρουν τους συγγραφείς στις κοινωνικές επιστήμες πώς όταν εξετάζουν τις τεχνολογικές προόδους που συντελούνται, τις εξετάζουν ως ένα ‘’μαύρο κουτί’’ και δεν εξετάζουν το γιατί συμβαίνουν, ποιες ανάγκες ικανοποιούν, πώς προκύπτουν και ποια αποτελέσματα έχουν. Αντίθετα με τους συγγραφείς αυτούς, οι κοινωνικοί κονστρουκτιβιστές ενδιαφέρονται να ανοίξουν αυτό το ‘’μαύρο’’ κουτί της τεχνολογικής προόδου και να μελετήσουν το εσωτερικό του.

Καθώς ασχολούνται με το άνοιγμα του μαύρου κουτιού, οι ιστορικοί και κοινωνιολόγοι αυτής της σχολής σκέψης ακολουθούν μεθοδολογικούς οδηγούς οι οποίοι έχουν καθιερωθεί κατά τη διάρκεια των περασμένων δύο δεκαετιών μέσα στην κοινωνιολογία της επιστήμης, και ιδιαίτερα μια αντιμετώπιση η οποία μελετά την κοινωνιολογία της επιστημονικής γνώσης (Collins 1983). Σε αυτόν τον τύπο ανάλυσης, υπάρχει μια ισχυρή τάση να θεωρήσουμε τη τεχνολογία σαν τον φτωχό συγγενή της επιστήμης. Επειδή η επιστήμη ασχολείται με τα θεμελιώδη στοιχεία της ανθρώπινης γνώσης, θεωρείται το πιο εκτιμημένο και σημαντικό θέμα. Υπό το πρίσμα αυτό, τόσο για τους ιστορικούς όσο και για τους κοινωνιολόγους η ‘’στροφή στην τεχνολογία’’ κάποιες φορές παρουσιάζεται σαν ένα είδος διανοητικού ξεπεσμού (Woolgar 1991). Υπάρχει ακόμη κάποια αμφιβολία αν οι κοινωνιολόγοι της επιστημονικής γνώσης θα επωφεληθούν καθόλου από τη μελέτη τέτοιων αξιοκατάκριτων τεχνολογικών θεμάτων . Οι κοινωνιολόγοι της επιστήμης βλέπουν τις κοινωνικές μελέτες της τεχνολογίας ως ένα νέο πεδίο στο οποίο θα εφαρμόσουν μία ισχυρή αλλά ακόμη όχι αξιοποιημένη μηχανή έρευνας η οποία ήταν επιτυχημένη στις μελέτες της κοινωνιολογίας της επιστημονικής γνώσης. Επειδή η τεχνολογία έχει μεγάλη σημασία θα έπρεπε να μελετηθεί περισσότερο από τους κοινωνικούς κονστρουκτιβιστές και να μη θεωρείται φτωχός συγγενής της επιστήμης

Aπό αυτή την πλεονεκτική θέση, η περισσότερη παλιά και σύγχρονη δουλειά στη φιλοσοφία της τεχνολογίας αντιμετωπίζεται με περιφρόνηση. Όπως οι Pinch και Bijker (1987) συμπεραίνουν στην πλατιά αναφερόμενη έρευνά τους,’’Οι φιλόσοφοι τείνουν να κάνουν υπερεξιδανικευμένες διακρίσεις, όπως ότι η επιστήμη είναι η ανακάλυψη της αλήθειας ενώ η τεχνολογία είναι περίπου η εφαρμογή της αλήθειας. Στην πραγματικότητα η φιλολογία σχετικά με τη φιλοσοφία της τεχνολογίας είναι μάλλον απογοητευτική. Προτιμούμε να αναστέλλουμε την κρίση σε αυτό μέχρι οι φιλόσοφοι να προτείνουν πιο ρεαλιστικά μοντέλα και στην επιστήμη και στην τεχνολογία(σελ. 19).³

Στην αναζήτηση "πιο ρεαλιστικών" μοντέλων από τους ίδιους, οι κοινωνικοί κονστρουκτιβιστές εφαρμόζουν μια μεθοδολογική θέση, ‘’το εμπειρικό πρόγραμμα της σχετικοκρατίας’’, η οποία συχνά χρησιμοποιείται στην κοινωνιολογία της επιστήμης. Η υιοθέτηση αυτής της στάσης στη μελέτη της τεχνολογίας απαιτεί κάποια αλλαγή. Αυτό που κάνουν οι κοινωνικοί αναλυτές σε αυτή τη νέα εστίαση είναι να μελετούν την ‘’ερμηνευτική προσαρμοστικότητα’’ των τεχνουργημάτων και των χρήσεών τους. Κάποιος ξεκινάει με την παρατήρηση ότι οι άνθρωποι σε διαφορετικές καταστάσεις μεταφράζουν τη σημασία μιας ξεχωριστής μηχανής ή σχεδιασμού ενός οργάνου με διαφορετικούς τρόπους. Οι άνθρωποι μπορεί να χρησιμοποιούν το ίδιο είδος τεχνουργήματος για εντελώς διαφορετικούς σκοπούς. Οι σημασίες οι οποίες αντιστοιχούνται σε ένα ξεχωριστό τεχνούργημα και τις χρήσεις του μπορούν επίσης να απλώνονται σε ένα ευρύ πεδίο. Σε αυτόν τον τρόπο αντιμετώπισης του θέματος, οι κοινωνιολόγοι και οι ιστορικοί πρέπει να εντοπίσουν τις ‘’σχετικές κοινωνικές ομάδες’’ οι οποίες αναμιγνύονται στην ανάπτυξη ενός συγκεκριμένου τεχνολογικού επινοήματος ή συστήματος ή διαδικασίας. Πρέπει να δώσουν προσοχή στην ποικιλία των ερμηνειών του τι σημαίνει μια ξεχωριστή τεχνολογική οντότητα στην διαδικασία της ανάπτυξης και πώς οι άνθρωποι συμπεριφέρονται με διαφορετικούς τρόπους για να πετύχουν τους σκοπούς τους στα πλαίσια αυτής της διαδικασίας.

Θέλω να δώσω έμφαση στο ότι ο κοινωνικός κονστρουκτιβισμός δεν είναι με κανέναν τρόπο μία εντελώς ενοποιημένη άποψη. Υπάρχουν μερικές σημαντικές διαφορές ανάμεσα στους κυριότερους ασκούντες του.⁴ Υπάρχει ο ισχυρός κοινωνικός κονστρουκτιβισμός που περιλαμβάνει τη ‘’θεωρία της κοινωνικής κατασκευής της τεχνολογίας (Bijker) , ο μετριοπαθής κοινωνικός κονστρουκτιβισμός που περιλαμβάνει τη θεωρία του ‘’κοινωνικού σχηματισμού της τεχνολογίας’’ (MacKenzie,Wajcman) και η ‘’θεωρία του δρώντος-δικτύου’’ (Callon,Latour).Για μερικούς που δουλεύουν με αυτή την προοπτική, η συνηθισμένη διάκριση μεταξύ της τεχνολογίας και της κοινωνίας έχει τελικά καταρρεύσει ολοσχερώς. Στην αντιμετώπιση των Michael Callon και Bruno Latour για παράδειγμα βρίσκουμε την μεθοδολογική πρόταση (τελικά υποστηριζόμενη σαν μια βασική κοινωνική αλήθεια) ότι ο σύγχρονος κόσμος αποτελείται από δρώντα δίκτυα στα οποία οι σημαντικοί κοινωνικοί παράγοντες περιλαμβάνουν τόσο ζωντανά πρόσωπα όσο και μη ζωντανές τεχνολογικές οντότητες. Άλλοι όπως οι Trevor Pinch και Wiebe Bijker προτιμούν να διατηρούν την αντίληψη ότι η κοινωνία είναι ένα περιβάλλον ή πλαίσιο στο οποίο αναπτύσσονται οι τεχνολογίες. Αλλά παρά αυτές τις διαφορές στην έμφαση, ο βασικός χαρακτήρας και η θεώρηση του κοινωνικού κονστρουκτιβισμού είναι γενικά σταθερός.

Σαν ένας τρόπος μελέτης των δυναμικών της τεχνολογικής αλλαγής, αυτή η αντιμετώπιση προσφέρει μερικά ενδιαφέροντα πλεονεκτήματα. Προσφέρει καθαρή, βήμα-προς-βήμα καθοδήγηση για να κάνεις αναλύσεις υποθέσεων στην τεχνολογική καινοτομία. Κάποιος μπορεί να συστήσει αυτή τη μέθοδο για απόφοιτους, ειδικά αυτούς τους λιγότερο επινοητικούς απόφοιτους οι οποίοι χρειάζονται ένα αυστηρά εννοιολογικό πλαίσιο εργασίας για να ξεκινήσουν, και να περιμένει από αυτούς να καταλήξουν σε εμπειρικές μελέτες του πώς οι ξεχωριστές τεχνολογίες είναι ‘’κοινωνικά δομημένες’’. Πράγματι, οι κοινωνικοί κονστρουκτιβιστές υπόσχονται να προσφέρουν ένα αληθινό χρυσωρυχείο από αυτούς τους πιο υψηλά εκτιμημένους από τους ακαδημαϊκούς θησαυρούς: τις αναλύσεις υποθέσεων. Αυτοί έχουν μελετήσει την ανάπτυξη του Bakelite, συστήματα καθοδήγησης βλημάτων, ηλεκτρικά οχήματα, ευφυή συστήματα στην επιστήμη των υπολογιστών, δίκτυα δημιουργίας και διανομής ηλεκτρικής ισχύος και διάφορα άλλα δύσκολα ζητήματα της τεχνολογικής ανάπτυξης.⁵ Τα αποτελέσματα της έρευνας συνήθως δείχνουν ότι η τεχνολογική καινοτομία είναι μία πολυκεντρική, σύνθετη διαδικασία, όχι η σταδιακά αναπτυσσόμενη πρόοδος η οποία απεικονίζεται σε πολλά παλαιότερα έγγραφα. Μια άλλη χρήσιμη συνεισφορά αυτής της προσέγγισης είναι η αποκάλυψη του φάσματος των δυνατών τεχνολογικών επιλογών, των εναλλακτικών λύσεων, και των σημείων διακλάδωσης μέσα σε πρότυπα τα οποία μερικές φορές θεωρούνται ότι είναι αναγκαία. Οι κοινωνικές κονστρουκτιβιστικές ερμηνείες της τεχνολογίας δίνουν έμφαση στο απρόοπτο και στην επιλογή παρά στις δυνάμεις της ανάγκης στην ιστορία της τεχνολογίας. Οι ιδέες τους μπορούν να αποδειχτούν πολύ χρήσιμες για τη μελέτη της τεχνολογίας καθώς προσφέρουν εμπειρικά μοντέλα μελέτης της τεχνολογικής αλλαγής. Αποκαλύπτουν όλες τις τεχνολογικές επιλογές, τις ενναλακτικές προτάσεις και τις επιπτώσεις τους.

Καθώς συνεχίζουν με την εργασία τους, οι κοινωνικοί κονστρουκτιβιστές προσπαθούν να προκαλέσουν προσοχή στις ατέλειες των προκατόχων τους, αναγνωρίζοντας τα επιτεύγματά τους ως ένα καθαρό πλεονέκτημα έναντι των προηγούμενων τρόπων σκέψης σχετικά με την τεχνολογία και την κοινωνία. Τα δικά τους λέγεται ότι είναι ένα πιο αυστηρό, μεθοδολογικά εκλεπτυσμένο και ξεκάθαρο όραμα της τεχνολογίας και της κοινωνίας από αυτό που υπήρχε προηγουμένως.

Πριν ασπαστούμε την αυξανόμενη επιδοκιμασία για τον κοινωνικό κονστρουκτιβισμό και σχολιάσουμε αυτή τη σχολή σαν το σημείο αιχμής στη μελέτη της τεχνολογίας, πρέπει να σταματήσουμε να ρωτάμε αν ή όχι η προσέγγισή τους ισοδυναμεί με πρόοδο σχετικά με άλλες προσεγγίσεις. Πριν ξεχάσουμε τον Marx, τον Mumford, τον Ellul ή τον Heidegger είναι σημαντικό να σημειώσουμε τι κάποιος εγκαταλείπει καθώς επίσης και τι κερδίζει διαλέγοντας αυτό το πνευματικό μονοπάτι στη μελέτη της τεχνολογίας και των ανθρωπίνων σχέσεων. Ένα σημείο των απόψεων των κοινωνικών κονστρουκτιβιστών το οποίο σίγουρα χρήζει μεγάλης συζήτησης είναι η απόρριψη του έργου των παλαιότερων κοινωνιολόγων. Οι κοινωνικοί κονστρουκτιβιστές παρουσιάζονται να αμφισβητούν και να κριτικάρουν με αρκετή αλαζονεία θα μπορούσε να πει κανείς παλαιότερους διανοητές οι οποίοι έχουν επιδείξει μεγάλο έργο πάνω στην καταγωγή και τη σημασία της τεχνολογίας. Το αν αυτές οι ιδέες και η κριτική σε προγενέστερους κοινωνιολόγους θα γίνει αποδεκτή από την πανεπιστημιακή κοινότητα είναι κάτι το οποίο θα φανεί στο μέλλον. Δεν είναι σωστό να αρχίζουμε να επιδοκιμάζουμε τον κοινωνικό κονστρουκτιβισμό επειδή οι ιδέες του φαίνεται να είναι ότι πιο καινούργιο υπάρχει στη μελέτη της τεχνολογίας. Αντίθετα, πρέπει να είμαστε αρκετά επιφυλακτικοί απεναντί του και δε θα πρέπει να απορρίπτουμε όλες τις παλιές θεωρητικές προσεγγίσεις αλλά να τις μελετάμε και αυτές καθώς εμπεριέχουν τα αποτελέσματα των μελετών πολύ μεγάλων διανοητών.

Ελπίζω ότι έχω κάνει σαφείς τις απόψεις αυτής της δουλειάς τις οποίες έχω βρει πολύτιμες: την εννοιολογική της αυστηρότητα, το ενδιαφέρον της για λεπτομέρειες την προσπάθειά της να παραγάγει εμπειρικά μοντέλα της τεχνολογικής αλλαγής τα οποία αποκαλύπτουν καλύτερα την πραγματική πορεία των γεγονότων. Αλλά καθώς διαβάζω τις δουλειές των κοινωνικών κονστρουκτιβιστών και σταθμίζω τον χαρακτήρα της ερευνητικής τους δουλειάς, μένω συνεχώς και πιο έκπληκτος από την στενότητα αυτής της προοπτικής. Οι πρόοδοι ακολουθώντας αυτή τη γραμμή έρευνας συμβαίνουν έχοντας ένα συγκεκριμένο κόστος: μια θέληση να αγνοείς σημαντικά ερωτήματα πάνω στην τεχνολογία και την ανθρώπινη εμπειρία, ερωτήματα πάρα πολύ σημαντικά σε άλλες θεωρητικές προσεγγίσεις. Eίναι πολύ σημαντικό να καταφέρουμε να κρατήσουμε από τον κοινωνικό κονστρουκτιβισμό τα θετικά του στοιχεία και ταυτόχρονα να προσπαθούμε να κριτικάρουμε τις ιδέες του.

Η πιο προφανής έλλειψη στο κοινωνικό κονστρουκτιβιστικό γράψιμο είναι μια σχεδόν ολική άγνοια των κοινωνικών συνεπειών της τεχνικής επιλογής. Αυτό είναι μια κοινωνική θεωρία και μέθοδος συνδεδεμένη με το να εξηγεί το πώς οι τεχνολογίες προκύπτουν, πώς διαμορφώνονται μέσα από διάφορα είδη κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Κάποιος προσπαθεί να δείξει γιατί κάποια ιδιαίτερα τεχνάσματα, σχέδια και κοινωνικά καθεστώτα επικρατούν μέσα από την περιοχή των εναλλακτικών λύσεων που είναι διαθέσιμες σε μια δεδομένη στιγμή. Αλλά οι συνέπειες της επικράτησης αυτής είναι σπάνια αντικείμενο μελέτης. Τι σημαίνει η εισαγωγή νέων τεχνουργημάτων για την αίσθηση εαυτού των ανθρώπων, για τη σύνθεση των ανθρωπίνων κοινοτήτων, για την ποιότητα της καθημερινής ζωής και για τον ευρύτερο καταμερισμό της δύναμης στην κοινωνία-αυτά δεν είναι θέματα άμεσου ενδιαφέροντος.⁶ Δυστυχώς ο κοινωνικός κονστρουκτιβισμός θα έπρεπε να έχει έναν πιο ανθρωποκεντρικό χαρακτήρα και να μελετά κυρίως τις συνέπειες των τεχνικών επιλογών, οι οποίες έχουν τρομακτική σημασία.

Η παραδοχή να μελετηθούν οι πηγές της τεχνολογίας αντί για τις συνέπειες των τεχνολογικών επιλογών πηγάζει κατά μέρος από την δυστυχώς λανθασμένη πεποίθηση κατά τη γνώμη μου, ότι οι συνέπειες ή αποτελέσματα ή «αντίκτυπα» της τεχνολογικής αλλαγής έχουν ήδη μελετηθεί πάρα πολύ από προηγούμενες γενιές ανθρωπιστών και κοινωνικών επιστημόνων. Όπως θέτουν το ζήτημα οι Donald MacKenzie και Judy Wajcman (1985), το επείγον αλλά παραμελημένο ερώτημα είναι: «Τι έχει διαμορφώσει την τεχνολογία ώστε να έχει ‘αποτελέσματα’; Τι έχει προκαλέσει και προκαλεί την τεχνολογική αλλαγή το ‘αντίκτυπο’ της οποίας ζούμε;»(σελ. 2) Οι Donald MacKenzie και Judy Wajcman εκφράζουν την προσέγγιση της ‘κοινωνικής διαμόρφωσης της τεχνολογίας’ που ανήκει στον μετριοπαθή κοινωνικό κονστρουκτιβισμό.

Κατά έναν παράξενο τρόπο, συνεπώς, υπάρχει μια κοινωνιολογία της τεχνολογίας που λίγο αφορά τους τρόπους με τους οποίους οι τεχνολογίες μετατρέπουν την κοινωνική εμπειρία και τις κοινωνικές σχέσεις. Ο ελκυστικός σκοπός είναι η κοινωνική κατασκευή των τεχνουργημάτων και των τεχνικών διεργασιών. Αλλά για ποιο λόγο τέτοιες μεταρρυθμίσεις μετράνε στο ευρύτερο πλαίσιο δεν είναι πια μεγάλης σημασίας.

Μια δεύτερη εμφάνιση στενότητας μπορεί να παρατηρηθεί στην ευνοημένη σύλληψη της κοινωνικής διεργασίας από τους κοινωνικούς κονστρουκτιβιστές. Εδώ, όπως έχω σημειώσει, κάποιος συνήθως βρίσκει ένα πεδίο του τι ονομάζονται σχετικοί κοινωνικοί παράγοντες που εμπλέκονται σε μια διεργασία του να προσδιορίζουν τεχνικά προβλήματα, να αναζητούν λύσεις και να υιοθετούν τις λύσεις τους σαν επιτακτικές μέσα σε επικρατούντα πρότυπα κοινωνικής χρήσης. Ως μελετητής των πολιτικών επιστημών που εξετάζει αυτή την προσέγγιση, είμαι εντυπωσιασμένος από τους τρόπους με τους οποίους αυτό απηχεί τις εννοιολογικές και θεωρητικές παραδοχές των θεωριών του πολιτικού πλουραλισμού και των γραφειοκρατικών πολιτικών. Όπως έχουν προταθεί σαν ένας τρόπος κατανόησης των εργασιών μιας σύγχρονης δημοκρατίας, οι πλουραλιστικές θεωρίες καταδεικνύουν στις σύνθετες αλληλεπιδράσεις των ομάδων συμφερόντων μέσα στην κοινωνία σαν σύνολο και μέσα σε και γύρω από ιδιαίτερες οργανώσεις. Αποφάσεις και πολιτικές εμφανίζονται σαν ένα διάνυσμα που προκύπτει από συνδυασμένες ωθήσεις και έλξεις μέσα σε ένα βασικά πλουραλιστικό πλαίσιο. Έτσι θα πρέπει να κρατούν ίσες αποστάσεις από τις κοινωνικές ομάδες και όσο το δυνατόν να τις εξυπηρετούν όλες.

Όπως έχουν πει κριτικοί της πλουραλιστικής θεωρίας στην πολιτική επιστήμη, είναι σημαντικό να προσεχθεί όχι μόνο ποιες αποφάσεις παίρνονται και πώς, αλλά επίσης ποιες αποφάσεις δεν παίρνονται ποτέ: ποιες πιθανότητες ανάγονται στη σφαίρα των μη αποφάσεων (Bachrach 1980). Παρατηρώντας ποια ζητήματα ποτέ (ή σπάνια) δε διαρθρώνονται ή νομιμοποιούνται, ποιες ομάδες σταθερά αποκλείονται από τη δύναμη, κάποιος αρχίζει να κατανοεί τις μόνιμες κοινωνικές δομές πάνω στις οποίες στηρίζονται πιο προφανή είδη πολιτικής συμπεριφοράς. Αποτυγχάνοντας να κάνουν αυτό, οι κοινωνικοί επιστήμονες δίνουν μια ερμηνεία της πολιτικής και της κοινωνίας που είναι απολύτως συντηρητική, μια ερμηνεία που υπηρετεί τις ανάγκες και τις μηχανορραφίες των δυνατών σα να έχουν μόνο αυτά σημασία. Δυστυχώς αυτό δε θα πάψει να συμβαίνει και πάντα θα ευνοούνται οι δυνατοί, τις περισσότερες φορές σκόπιμα.

Το ανταποκρινόμενο πρόβλημα του κοινωνικού κονστρουκτιβισμού είναι ότι οι τρόποι του να διαμορφώνει τη σχέση μεταξύ κοινωνικών συμφερόντων και τεχνολογικής μεταρρύθμισης θα συγκαλυφθούν τόσο όσο αποκαλύπτονται. Εξετάζοντας την ταυτόχρονη έρευνα και ανάπτυξη της κατασκευαστικής τεχνολογίας στις Ηνωμένες Πολιτείες, για παράδειγμα, είναι αξιοσημείωτο πώς το συμφέρον και οι προοπτικές της εργασίας έχουν απλά μετατοπιστεί τελείως από το επίκεντρο του ενδιαφέροντος. Στα ερευνητικά μοντέλα της κατασκευής που ολοκληρώνεται με εξομοίωση σε υπολογιστές (Computer-Integrated Manufacturing,CIM), οι παραδοσιακοί ρόλοι των εργαζομένων με τα μπλε κολάρα απλά δεν υπάρχουν πια. Μπορεί να πετύχει η έρευνα στην κοινωνική κατασκευή της τεχνολογίας αν ο χάρτης της με τις σχετικές κοινωνικές ομάδες δε δείχνει ποιες ομάδες έχουν τελικά αποκλειστεί από τα εργαστήρια και ποιες κοινωνικές φωνές έχουν αποτελεσματικά σιωπήσει; Φυσικά με τη χρησιμοποίηση της μηχανής στην παραγωγική διαδικασία ήταν ευνόητο ότι θα αποκλείονταν οι ανίσχυρες κοινωνικές ομάδες που αποτελούνται από ανθρώπους χαμηλής ή μέσης μόρφωσης και κάνουν ως επί το πλείστον χειρωνακτικές εργασίες.

Σαν ένα πρόγραμμα έρευνας, ο κοινωνικός κονστρουκτιβισμός είναι προσεκτικός στο να αποφεύγει την τεχνολογική εκδοχή της «Ουίγου* θεωρίας της ιστορίας», στην οποία το παρελθόν θεωρείται σαν μια ακολουθία βημάτων που οδηγούν αναπόφευκτα στα επιτεύγματα του σήμερα. Αλλά παρόλο που ο κοινωνικός κονστρουκτιβισμός αποφεύγει το σύνδεσμο με την Ουίγο ιστορία, φαίνεται να μην έχει προσέξει το πρόβλημα του ελιτισμού, τους τρόπους με τους οποίους ακόμα και ένα ευρύ, πολυκεντρικό φάσμα των τεχνικών πιθανοτήτων παρεκκλίνει κατά τρόπους που ευνοούν κάποια κοινωνικά συμφέροντα ενώ αποκλείουν κάποια άλλα. Αν και αυτή η προσέγγιση απορρίπτει τη «θεωρία του μεγάλου αντρός» της τεχνολογικής ανάπτυξης, ακόμα υπηρετεί τις ανάγκες και τα προβλήματα των δυνατών ανθρώπων και ομάδων: αυτών με τις οικονομικές δυνατότητες να μπουν στο παιχνίδι και να καθορίσουν τους όρους του. Αν και επιτυγχάνει στο να βρίσκει απρόοπτο παρά ανάγκη στο θέμα της τεχνολογικής αλλαγής, φαίνεται να μην υπάρχουν πολλά να ειπωθούν σχετικά με τις κατεστημένες πολιτικές τάσεις που μπορούν να αποτελέσουν τη βάση για το φάσμα των επιλογών οι οποίες εμφανίζονται για τους σχετικούς κοινωνικούς παράγοντες.

Αυτό το σημείο οδηγεί στο τρίτο μου πρόβλημα με τον κοινωνικό κονστρουκτιβισμό, συγκεκριμένα, στο ότι αγνοεί την πιθανότητα ότι θα μπορούσαν να υπάρχουν προφανείς δυναμικές στην τεχνολογική αλλαγή πέρα από αυτές που έχουν αποκαλυφθεί από τη μελέτη των άμεσων αναγκών, συμφερόντων, προβλημάτων και λύσεων που έχουν ιδιαίτερες ομάδες και κοινωνικοί παράγοντες. Ένας από τους ισχυρισμούς-κλειδιά στα φιλοσοφικά συγγράμματα είναι ότι αν κάποιος κοιτά κοντά, βλέπει βασικές προϋποθέσεις που αποτελούν τη βάση για τις πολυάσχολες κοινωνικές δραστηριότητες της τεχνολογικής εξέλιξης. Οι μαρξιστές, για παράδειγμα, υποστηρίζουν πως μια προϋπόθεση-κλειδί είναι το φαινόμενο κοινωνικής τάξης. Σ’αυτή την άποψη, οι δομικές σχέσεις μεταξύ των τάξεων είναι θεμελιώδεις προϋποθέσεις που αποτελούν τη βάση για όλους τους οικονομικούς θεσμούς, τις κυβερνητικές πολιτικές και τεχνολογικές επιλογές.

Την ιδέα της αυτόνομης τεχνολογίας, για παράδειγμα, την απορρίπτουν ως έναν πλέον ανυπόληπτο ντετερμινισμό, επισκιασμένο από τα μοντέλα τους μίας δυναμικής, πολυκεντρικής διαδικασίας κοινωνικής επιλογής. Αλλά σε πιο εκλεπτυσμένες εκδόσεις της αυτόνομης τεχνολογίας, ο ντετερμινισμός δεν είναι καθόλου το κεντρικό θέμα. Καθώς οι άνθρωποι επιδιώκουν τα συμφέροντά τους, κοινωνικά κατασκευαζόμενες τεχνολογίες που πετυχαίνουν σε ένα επίπεδο πράξης, μερικές φορές υπονομεύουν ό,τι είναι ή θα έπρεπε να είναι το βασικό μέλημα σε κάποιο άλλο επίπεδο. Κάθε τεχνικώς ενσωματωμένη επιβεβαίωση μπορεί επίσης να μετρήσει σαν αποκαλυπτική, ίσως ακόμα και αυτοαποκαλυπτική. Τα ίδια επινοήματα που έχουν επιφέρει μεγάλες ευκολίες στις μεταφορές και τις επικοινωνίες, έχουν επίσης τείνει να διαβρώσουν την κοινωνία. Kατά το απόφθεγμα του θεολόγου Richard Penniman, "Πήραν αυτό που ήθελαν, αλλά έχασαν αυτό που είχαν." Aυτή η προσκόλληση στη μεθοδολογική ακρίβεια οδηγεί σε μία κοινωνική ουδετερότητα που μπορεί να αποβεί επικίνδυνη, μια και αρνητικές συνέπειες της τεχνολογικής εξέλιξης δεν επικρίνονται,ούτε καν θίγονται από τους πρωτοπόρους της πνευματικής δραστηριότητας σε αυτόν τον τομέα.

Υπό αυτό το πρίσμα, οι ενδιαφέρουσες ερωτήσεις δεν έχουν απολύτως τίποτα να κάνουν με δήθεν αυτοδημιουργούμενες ιδιότητες της σύγχρονης τεχνολογίας. Αντίθετα έχουν να κάνουν με συχνά οδυνηρές ειρωνίες τεχνικής επιλογής. Αν και οι κοινωνικοί κονστρουκτιβιστές είναι δραστήριοι ερευνητές, πάντα μοιάζουν να μην είναι προσεκτικοί αναγνώστες. Έτσι απλώς αγνοούν απόψεις φιλοσοφικής συζήτησης για αυτόνομη τεχνολογία οι οποίες δεν ταιριάζουν με τον φανταστικό τους αντίπαλο: τον τεχνολογικό ντετερμινισμό. Είναι αξιοπρόσεκτο πώς, προσκολλημένοι σε τυποποιημένες φιλοσοφικές αντιπαλότητες, οι κοινωνικοί κονστρουκτιβιστές αδιαφορούν για τυχόν επιβλαβείς συνέπειες τεχνικών επινοημάτων. Ο βαθμός μάλιστα που παρατηρείται αυτό μας κανει να υποπτευθούμε ότι η μεθοδολογική αυστηρότητα είναι μία πρόφαση για αποφυγή τριβής τους σε κοινωνικοπολιτικές αντιπαραθέσεις επάνω σε ουσιαστικά ζητήματα και, ίσως, ένας τρόπος παράβλεψης των όποιων ευθυνών τους

Μία τέταρτη και τελική ιδιότητα αυτού του τρόπου της έρευνας που αξίζει το σχολιασμό είναι μία την οποία έχω ήδη υπαινιχθεί, συγκεκριμένα, την έλλειψή της και την, όντως, εμφανή απαξία για οτιδήποτε μοιάζει με μία αξιολογική στάση ή κάθε ιδιαίτερη ηθική ή πολιτική αρχή που θα μπορούσε να βοηθήσει τους ανθρώπους να εκτιμήσουν τις δυνατότητες που οι τεχνολογίες παρουσιάζουν. Το εμπειρικό πρόγραμμα της σχετικοκρατίας στην κοινωνιολογία της επιστήμης γίνεται η μεθοδολογία της ερμηνευτικής προσαρμοστικότητας στη νέα κοινωνιολογία της τεχνολογίας. Περισσότερο από το να αποδώσει κάθε ιδιαίτερο νόημα σε ένα τεχνικό επινόημα ή τις χρήσεις του, η κοινωνική έρευνα προσπαθεί να κατανοήσει πώς γίνεται μερικοί άνθρωποι να βλέπουν ένα διαμορφούμενο τεχνούργημα με έναν τρόπο, ενώ άλλοι να το βλέπουν αρκετά διαφορετικά. Ένα ακόμη σημείο όπου φαίνεται η σε επιμέρους ζητήματα χρησιμότητα του κοινωνικού κονστρουκτιβισμού. Πράγματι, οι προσεγγίσεις σε ένα διαμορφούμενο τεχνούργημα των διαφόρων κοινωνικών ομαδοποιήσεων που αυτό αφορά είναι διαφωτιστικές για την κατανόηση των αιτίων για τις εκάστοτε ολοκληρώσεις του. Παρ'όλα αυτά, παραμένει η αποστασιοποίηση από τα ουσιώδη ερωτήματα που ανακύπτουν σχετικά με τις επιδράσεις στο κοινωνικό σύνολο.

Αυτή η στρατηγική μου φαίνεται αρκετά άξια χρησιμοποίησης-μέχρις ενός σημείου. Βοηθά να αποκαλυφθεί το ευρύ φάσμα των απαιτήσεων και επιθυμιών που περιέχονται σε τεχνικά αναπτύγματα διαφόρων ειδών. Μερικοί καλωσόρισαν το μοντέρνο ποδήλατο ασφαλείας με τα ελαστικά χαμηλής πιέσεως και τα ποδόφρενα γιατί ήταν ταχύ και σταθερό. Σε άλλους άρεσε γιατί παρουσίαζε λιγότερους κινδύνους ποδηλασίας από τους προγόνους του κλπ. Η πρόταση συλλογισμού της ερμηνευτικής προσαρμοστικότητας λειτουργεί ιδιαιτέρως καλά σε περιπτώσεις στις οποίες η κοινωνική ομοφωνία είναι επιτεύξιμη, όπου όλες ή οι περισσότερες πλευρές μπορούν να πουν στο τέλος της διαδικασίας,"Δόξα τω Θεώ που συμφωνήσαμε γι' αυτό το σύνολο προδιαγραφών σχεδίασης." Με αυτόν τον τρόπο, το υποκείμενο κύριο μοτίβο της ιδιοσυγκρασίας του κοινωνιολόγου είναι ακόμα (απολύτως) αυτό της διάδοσης - φήμης παντού. Όμως τι γίνεται σε περιπτώσεις όπου υπάρχουν σοβαρές διαφωνίες για τη σχεδίαση ή χρήση ενός τεχνουργήματος ή τεχνολογικού συστήματος; Πώς η κοινωνική ανάλυση θα εκτιμήσει τους όρους αυτής της διαφωνίας; Η εν τέλει περιορισμένη χρησιμότητα του κοινωνικού κονστρουκτιβισμού φαίνεται εδώ, από το γεγονός ότι απαραίτητη προϋπόθεση για αποτελεσματική εφαρμογή των στρατηγικών που μετέρχεται, είναι η ομοφωνία των συνόλων που ενέχονται στο υπό διαμόρφωση τεχνικό επινόημα.

Όσον αφορά την ανάλυση της επιστημονικής γνώσης, το επιστημολογικό πρόγραμμα της σχετικοκρατίας στην κοινωνιολογία της επιστήμης παραμένει ουδέτερο όσον αφορά κρίσεις για το κατά πόσον οι διακηρυσσόμενες ανακαλύψεις ή θεωρίες των επιστημόνων είναι αληθείς ή όχι. Παρεκτείνοντας στην τεχνολογία, οι κοινωνικοί κονστρουκτιβιστές επιλέγουν να παραμείνουν αγνωστικοί όσον αφορά το υπέρτατο καλό ή κακό που είναι συνδεδεμένο με συγκεκριμένα τεχνικά επιτεύγματα. Ως ένα χαρακτηριστικό ενός καθαρά περιγραφικού, επεξηγηματικού σχεδίου στην κοινωνιολογία, αυτό μπορεί να φανεί λογικό. Ένας ερευνητής μπορεί ακόμη να προτείνει ότι, σε κάποιο επόμενο σημείο και με διαφορετικό σκηνικό, μπορεί να γίνει δυνατό να προσφερθούν καλά εκτιμημένες κρίσεις για αξίες συσχετισμένες με μία συγκεκριμένη τεχνολογία. Αλλά, στην πραγματικότητα, ερευνητές στην κοινωνική κατασκευή τεχνολογικών προγραμμάτων ούτε έχουν κάνει τέτοιες υποσχέσεις, ούτε, εξ όσων γνωρίζω, έχουν πάρει τέτοια μέτρα. Όσο μπορώ να ξέρω, δεν έχουν καμία θεωρητική ή πρακτική τοποθέτηση για την τεχνολογία και την ανθρώπινη ευημερία. Στην πραγματικότητα, το να ανακοινώσουν τέτοια τοποθέτηση φαίνεται απαγορευμένο για λόγους μεθοδολογίας. Και επειδή η καθαρότητα της μεθοδολογίας της κοινωνικής επιστήμης είναι τέτοιου εξόχου ενδιαφέροντος, είναι πιθανόν ότι οι κοινωνικοί κονστρουκτιβιστές θα συνεχίσουν την έρευνά τους χωρίς να λάβουν μία θέση στα μεγαλύτερα ερωτήματα για την τεχνολογία και την ανθρώπινη θέση που μετρούν περισσότερο στη σύγχρονη ιστορία. Εδώ φαίνεται η έλλειψη πρόθεσης εκ μέρους των κοινωνικών κονστρουκτιβιστών να πάρουν μελλοντικά θέση επάνω σε επίμαχα ζητήματα που αφορούν την τεχνολογία και την κοινωνία. Ο δογματικά περιγραφικός χαρακτήρας αυτού του τρόπου σκέψης δεν επιτρέπει να γίνει κάτι τέτοιο.

Με αυτόν τον τρόπο, η μεθοδολογική υποβάθμιση των ερωτημάτων για συμφέροντα και σημασίες ισοδυναμεί με μία πολιτική στάση που βλέπει το status quo και τα κακά και τις αδικίες του με την αταραξία της ακρίβειας. Η ερμηνευτική προσαρμοστικότητα σύντομα γίνεται ηθική και πολιτική αδιαφορία. Στα μάτια μου, η συχνότητα με την οποία η τεχνολογία διαγράφεται σαν ένας κρίσιμος παράγοντας για δέσμευση στη σύγχρονη κοινωνία κάνει αυτή τη στάση εξαιρετικά μάταιη και άχρηστη. Μερικές φορές μετράει το τι είναι ένα πράγμα, τι όνομα έχει και πώς οι άνθρωποι κρίνουν τις ιδιότητές του. Για παράδειγμα, το κτίριο που φωτογραφήθηκε στο Ιράκ κατά τον Πόλεμο του Κόλπου το 1991 ήταν εργοστασιο βρεφικών τροφών ή εγκαταστάσεις χημικών όπλων; Είναι αλήθεια ότι μερικοί άνθρωποι ισχυρίστηκαν ότι το κτίριο ήταν ένα πράγμα, ενώ άλλοι είπαν ότι ήταν κάτι άλλο. Αλλά το να παρατηρείς την ποικιλία και την προσαρμοστικότητα των ερμηνειών σε τετοιες περιπτώσεις δε βοηθάει πολύ. Τελικά, κάποιος πρέπει να αποφασίσει με τι έχει να κάνει και γιατί αυτό έχει σημασία. Σε αυτό το σημείο διαφαίνεται και μία νύξη από το συγγραφέα για πιθανές πολιτικές σκοπιμότητες που μπορεί να κρύβονται πίσω από μερικούς από τους εκφραστές του ρεύματος του κοινωνικού κονστρουκτιβισμού. Πάντως, οπωσδήποτε είναι εμφανές ότι, κατά το συγγραφέα, η απουσία κριτικής ισοδυναμεί με έμμεση αποδοχή των κακώς κειμένων.

Αλλά η μεθοδολογική στάση του κοινωνικού κονστρουκτιβισμού είναι χαρακτηριστικά απρόθυμη να χρησιμοποιήσει ένα επιχείρημα για τις πλευρές της τεχνολογίας που τώρα βαραίνουν σημαντικά σε διαμάχες-κλειδιά σχετικά με τη θέση της τεχνολογίας στις ανθρώπινες σχέσεις. Τέτοιες ανησυχίες έχουν απαλειφθεί από τις ιστορικές αφηγήσεις για το πώς οι τεχνολογίες δημιουργούνται, καθώς επίσης και από σύγχρονες περιγραφές της τεχνολογικής και κοινωνικής αλλαγής. Παρομοίως, δεν υπάρχει καμία επιθυμία να εξεταστούν τα υποκείμενα πρότυπα που χαρακτηρίζουν την ποιότητα ζωής στις σύγχρονες τεχνολογικές κοινωνίες. Επίσης δεν υπάρχει καμία επιθυμία να εκτιμήσουν επιχειρήματα για το σωστό και το λάθος που ενέχεται σε συγκεκριμένες κοινωνικές επιλογές στην ενέργεια, στις μεταφορές, στην οπλοποιία, στις κατασκευές, στη γεωργία, στην πληροφορική και παρόμοιους τομείς. Ακόμη λιγότερο υπάρχει προσπάθεια για να εκτιμηθούν πρότυπα ζωής σε τεχνολογικές κοινωνίες παρμένα σαν σύνολο. Όλη η έμφαση είναι συγκεντρωμένη σε ειδικές περιπτώσεις και στο πώς αυτές διασαφηνίζουν μία σταθερή, συχνά επαναλαμβανόμενη υπόθεση, δηλαδή, ποιες τεχνολογίες είναι κοινωνικά δομημένες. Είναι εμφανής μία ειρωνική διάθεση εκ μέρους του συγγραφέα για το γεγονός ότι ο κοινωνικός κονστρουκτιβισμός επικεντρώνει το ενδιαφέρον του σε << ιστορικές αφηγήσεις>> και δίνει έμφαση στο <<ποιες τεχνολογίες είναι κοινωνικά δομημένες>>, αγνοώντας το ευρύτερο πλαίσιο της αλληλεπίδρασης τεχνολογίας-κοινωνίας.

Για να δώσουμε ένα παράδειγμα του πώς ο κονστρουκτιβιστικός προσανατολισμός επιδιώκει να παρακάμψει ερωτήματα που απαιτούν ηθικά και πολιτικά επιχειρήματα, θέλω να κοιτάξουμε σύντομα ένα άρθρο γραμμένο από έναν από τους κύριους συνιστώντες αυτής της άποψης, τον Steven Woolgar (1991). Ο Woolgar εξετάζει "τη στροφή στην τεχνολογία," αναπτύσσοντας γνωστά κονστρουκτιβιστικά κινήματα για να στηρίξει την οπτική του. Στην πορεία, παίρνει ένα επιχείρημα που εγώ είχα χρησιμοποιήσει λίγα χρόνια πριν για τις πολιτικές της τεχνολογίας. Το ζήτημα προς εξέταση περιλαμβάνει κάποιες γέφυρες στον αυτοκινητόδρομο του Long Island που κατασκευάστηκε πριν δεκαετίες από τον ισχυρό σχεδιαστή της Νέας Υόρκης, Robert Moses. Ο ισχυρισμός μου ήταν ότι ο Moses σκοπίμως κατασκεύασε τις υπερυψωμένες διαβάσεις στον αυτοκινητόδρομο πολύ χαμηλές έτσι ώστε τα λεωφορεία να μην μπορούν να περνούν κάτω από αυτές. Βλέπω αυτό σαν μία έκφραση της επιθυμίας του Moses να διαχωρίσει διαφορετικές κοινωνικές τάξεις και φυλετικές ομάδες στην πόλη της Νέας Υόρκης. Οι μαύροι και οι φτωχοί συνήθως δεν είχαν αυτοκίνητο και θα έπρεπε να πάρουν λεωφορεία αν ήθελαν να πάνε σε μέρη όπως η Jones Beach στο Long Island. Έτσι το ύψος της γέφυρας ήταν μία πολιτική δήλωση -ανισότητα στο καθιερωμένο έθιμο- που έγινε ένα μόνιμο συστατικό τόσο της φυσικής υποδομής όσο και του κοινωνικού τοπίου της Νέας Υόρκης. (Winner 1986). Στην τοποθέτηση του Winner βλέπουμε ότι μπορεί να ενυπάρχει κάποια βιασύνη, ότι μπορεί να μην εξετάζει όλες τις παραμέτρους τεχνικής φύσεως όπως θα επέτασσε ο κοινωνικός κονστρουκτιβισμός, αλλά οπωσδήποτε θίγεται το ουσιώδες πρόβλημα που δημιουργήθηκε και που φαίνεται καθαρά ότι υπάρχει, αν αγνοήσει κανείς τους μεθοδολογικούς περιορισμούς.

Ο Woolgar βλέπει αυτήν την ανακάλυψη με θυμηδία. Στο στυλ του κοινωνικού κονστρουκτιβισμού, παρατηρεί ότι οι γέφυρες θα μπορούσαν να είναι προσαρμοστικά ερμηνευμένες με μία ποικιλία τρόπων. Λέει ότι ο Langdon Winner μπορεί να τις ερμηνεύσει ως πολιτικά τεχνουργήματα "αν θέλετε". Αλλά, λέει, "η ερμηνευτική απάντηση ασπάζεται ένα μέτρο αμεροληψίας προτείνοντας η ανάλυση να χειρίζεται τους τρόπους με τους οποίους οι αναγνώσεις γίνονται, χωρίς προκατάληψη στη σχετική τους αλήθεια" (Woolgar 1991, σ.41). Στην απάντηση του o Woolgar φαίνεται στενόμυαλος μέσα στην αυταρέσκειά του για την καθολική αξία της θεωρίας που ασπάζεται. Έτσι δεν κάνει τον κόπο να αναλογιστεί τι έχει πραγματικά σημασία.

Ο Woolgar είναι οπωσδήποτε δικαιολογημένος όταν ρωτάει, “ Τι είναι αυτό που κάνει ένα διάβασμα του κειμένου (τεχνολογία) πιο πειστικό από ένα άλλο;”. Ωστόσο, κάνει λάθος όταν πιστεύει ότι το ζήτημα απλά δεν μπορεί να αποφασιστεί. Συμφωνώ ότι όλες οι δομές, συμπεριλαμβάνοντας τις γέφυρες του Moses, μπορούν να εξηγηθούν με πολλούς διαφορετικούς τρόπους : στην πραγματικότητα, η ανάλυσή μου το θεωρεί σαν δεδομένο. Αυτό που κάνει το συμπέρασμα ότι οι γέφυρες του Moses είναι πολιτικά τεχνάσματα κοινωνικών διακρίσεων να φαίνεται ισχυρά αβάσιμο δεν είναι δύσκολο να κατανοηθεί. Αυτό φαίνεται στο ρόλο που παίζουν οι γέφυρες στην πολιτική και κοινωνική ιστορία μιας συγκεκριμένης κοινωνίας, σε συγκεκριμένο χρόνο, καθώς και στην προσωπική ιστορία ενός μεσάζοντα ισχύος ο οποίος ήταν διαβόητος για την προθυμία του να χρησιμοποιήσει κάθε δυνατό μέσο, συμπεριλαμβάνοντας σχέδια δημοσίων έργων, για να μορφοποιήσει τις κοινωνικές δομές ώστε να συμπίπτουν με το όραμά του σχετικά με το τι ήταν επιθυμητό. Κάθε προσπάθεια για αποφυγή αυτού του συμπεράσματος μέσω της χρήσης μεταμοντέρνας ερμηνευτικής ειρωνίας, είναι κατά την γνώμη μου πολιτικά αφελής. Ο Winner λοιπόν διαφωνεί με τον Woolgar μια και ο τελευταίος πιστεύει ότι ερωτήματα σχετικά με την 'πειστικότητα' της τεχνολογίας είναι μη αποφάνσιμα. Αντίθετα ο συγγραφέας πιστεύει ότι σε τέτοια ερωτήματα μπορούν να δοθούν απαντήσεις με την διερεύνηση της πολιτικής ιστορίας μιας συγκεκριμένης κοινωνίας.

Σε περιπτώσεις όπου υπάρχουν ομολογουμένως πολλές και σημαντικές απόψεις στο να παρθούν αποφάσεις για την τεχνολογία, πιστεύω ότι είναι απαραίτητο για τους θεωρητικούς της κοινωνίας να υπερβούν αυτό που οι θετικιστές ονόμαζαν ουδετερότητα της αξίας και αυτό που οι κοινωνικοί κονστρουκτιβιστές επανέφεραν σαν ερμηνευτική προσαρμοστικότητα. Ο μελετητής πρέπει να προχωρήσει και να προσφέρει συναφή επιχειρήματα σχετικά με το ποιοι στόχοι, αρχές και όροι αξίζουν όχι μόνο την προσοχή μας αλλά και την δέσμευσή μας. Σε αυτό το σημείο κάποιος σταματά να ερμηνεύει ερμηνείες ερμηνειών και , για καλό ή για κακό, παίρνει αποφάσεις για ανάπτυξη ή περιορισμό της τεχνολογίας που είναι διαθέσιμη στην ανθρωπότητα. Στο σημείο αυτό ο Winner σημειώνει ότι παρά το γεγονός ότι σε μερικά ζητήματα υπάρχουν περισσότερες από μια οπτικές που έχουν σημασία για την τελική τεχνολογική επιλογή καλό θα ήταν να βρεθούν κάποια κοινά σημεία που όχι μόνο θα τύχουν βαθύτερης μελέτης αλλά από τα οποία θα προκύψουν και κοινές δεσμεύσεις.

Οι δυνατοί του κόσμου, οι οποίοι έχουν στο μυαλό τους τεράστια τεχνολογικά έργα θα μπορούσαν να βρουν ηρεμία σε ένα όραμα σαν αυτό που προσφέρθηκε από τους κοινωνικούς κονστρουκτιβιστές. Αντίθετα με τις αναζητήσεις προηγούμενων γενιών από κριτικούς κοινωνικούς διανοητές, ο κοινωνικός κονστρουκτιβισμός δεν προσφέρει στέρεα και συστηματική οπτική για ηθικά ζητήματα, μέσω της οποίας θα κριτικάρει ή θα αντιτεθεί σε συγκεκριμένους τρόπους τεχνολογικής ανάπτυξης. Ούτε δείχνει καμιά επιθυμία να προχωρήσει πέρα από λεπτομερής περιγραφές, μεταφράσεις και εξηγήσεις για να συζητήσει τι πρέπει να γίνει. Ο Robert Moses για παράδειγμα, μάλλον θα επικροτούσε μία τέτοια προσέγγιση. Αυτό γιατί επιβεβαιώνει έμμεσα ό,τι τελικά αυτός πίστευε : πως αυτό που μετρά τελικά είναι απλά η εξάσκηση της ωμής δύναμης. Τέλος ο Winner παρατηρεί ότι οι απόψεις των κονστρουκτιβιστών 'βολεύουν' τους ισχυρούς του αφού δεν προβάλει τα ηθικά ζητήματα που προκύπτουν από την χρήση της τεχνολογίας και έτσι επιτρέπουν στους ισχυρούς να υλοποιούν τα μεγαλόπνοα έργα τους από τα οποία βέβαια αποκομίζουν τεράστια οφέλη

Το συμπέρασμά μου είναι ότι παρά το ότι οι κοινωνικοί κονστρουκτιβιστές άνοιξαν το μαύρο κουτί και βρήκαν μια ποικιλόχρωμη πλειάδα από κοινωνικούς συντελεστές, διαδικασίες και εικόνες, το κουτί που ανακάλυψαν είναι άδειο. Ναι, συνήθως επιτυγχάνουν στο να εντοπίζουν πολύ έντονη δραστηριότητα γύρω από τεχνολογικές εξελίξεις διαφόρων ειδών. Επίσης μας δείχνουν τις εντυπωσιακές δυναμικές σύγκρουσης,διαφωνίας και δημιουργίας ομοφωνίας που περιβάλλουν μερικές επιλογές μεγάλης σημασίας. Αλλά καθώς αξιολογούν τα στοιχεία, δε διατυπώνουν καμία κρίση στο τι σημαίνουν όλα αυτά εκτός από το να παρατηρούν ότι μερικά τεχνολογικά σχέδια επιτυγχάνουν και άλλα αποτυγχάνουν, ότι νέες μορφές δύναμης αναδεικνύονται και άλλες εξασθενούν. Αυτό σημαίνει ότι οι κονστρουκτιβιστές δεν επεξεργάζονται τα δεδομένα με τέτοιο τρόπο ώστε να φθάσουν στις αιτίες και έτσι περιορίζονται σε γενικόλογες παρατηρήσεις.

Σε αντίθεση με άλλες προσεγγίσεις, όπως των Marx, Ellul, Heidegger, Mumford και Illich, αυτή η οπτική δεν ανακαλύπτει ή θέτει με κάποιο τρόπο υπό αμφισβήτηση τις βασικές δεσμεύσεις και έργα της σύγχρονης τεχνολογικής κοινωνίας. Η στάση των κοινωνικών κονστρουκτιβιστών φαίνεται να είναι ότι είναι αρκετό να δώσεις πιο καθαρές και καλά διατυπωμένες εξηγήσεις για την τεχνολογική ανάπτυξη. Συγκρινόμενη με οποιαδήποτε από τις μεγάλες φιλοσοφικές συζητήσεις για την τεχνολογία, υπάρχει κάτι πολύ σημαντικό που λείπει, συγκεκριμένα, μια γενική θέση για τα κοινωνικά και τεχνολογικά πλαίσια που πρέπει να μελετηθούν. Έτσι οι κονστρουκτιβιστές δεν επιδιώκουν να κριτικάρουν την τεχνολογική εξέλιξη και επομένως να συμβάλουν στην τροποποίησή της αλλά απλά την αναλύουν.

Ποιες είναι οι αντίστοιχες προοπτικές που οραματίστηκε ο κοινωνικός κονστρουκτιβισμός; Η απάντηση σίγουρα δεν είναι ξεκάθαρη. Σε αυτό το ζήτημα, τα όνειρα και τα έργα των κοινωνικών κονστρουκτιβιστών είναι ακαδημαικά, απαλλαγμένα με προσεκτικό τρόπο από κριτικές οπτικές οι οποίες θα συνεισέφεραν σε δυνατές αντιπαραθέσεις για τις πολιτικές και περιβαλλοντικές διαστάσεις των τεχνολογικών επιλογών. Φαίνεται λοιπόν ξεκάθαρα ότι η οπτική των κονστρουκτιβιστών παρουσιάζεται ελλιπής σε σχέση με τις αντίστοιχες άλλων φιλοσοφικών τάσεων που εξετάζουν σε περισσότερο βάθος την τεχνολογική εξέλιξη.

Ίσως η βοήθεια για κατανόηση την οποία θέλουν να μας προσφέρουν είναι απλά ότι υπάρχουν διαθέσιμες τεχνολογικές επιλογές και ότι η τρέχουσα τεχνολογική κατάσταση δεν είναι αποτέλεσμα εξωτερικών δυνάμεων, αλλά είναι προϊόν πολύπλοκων κοινωνικών αλληλεπιδράσεων. Αν αυτός είναι ο λόγος για τις αναζητήσεις τους, τότε οι κονστρουκτιβιστές τον επαναλαμβάνουν σε ενοχλητικό βαθμό. Δυστυχώς, αυτό το όλο και περισσότερο περιττό θέμα δεν έχει ενσωματωθεί με τίποτα όπως για παράδειγμα ένα πρόγραμμα για θετική αλλαγή ή για μια θεωρητική οπτική που θα φέρει κάτι καλύτερο από τα σημερινά γεγονότα. Για παράδειγμα, δεν βρίσκουμε επιχειρήματα από τους κοινωνικούς κονστρουκτιβιστές που να δικαιολογούν αυξημένη δημοκρατική συμμετοχή σε σημαντικές τεχνολογικές επιλογές. Ούτε υπάρχουν προτάσεις για να “ριχθεί” φως σε διαδικασίες τεχνολογικού σχεδιασμού με τρόπο που να εξυπηρετεί τις αρχές της ελευθερίας και της δικαιοσύνης. Πράγματι, αρκετοί κοινωνικοί κονστρουκτιβιστές φαίνεται να ενδιαφέρονται περισσότερο να κοιτούν μέσα τους, σε αυτό το πολύ διασκεδαστικό δωμάτιο με καθρέφτες - κοινωνιολογική αντιδραστικότητα. Εδώ ο Winner σημειώνει ότι οι κονστρουκτιβιστές κάνουν μια παράθεση δεδομένων και τεχνολογικών επιλογών, μένοντας όμως εκεί χωρίς να επεξεργάζονται τις επιλογές αυτές με τρόπο που θα ωφελούσε την κοινωνία.

Με τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζει τον εαυτό του σήμερα, ο κοινωνικός κονστρουκτιβισμός προσφέρει λίγα σε θέματα σχετικά με την τεχνολογία. Με τον δικό του διακριτικό τρόπο, τα επιτεύγματα τα οποία προτείνει είναι σε μεγάλο βαθμό τεχνικά, τρόποι εμπλουτισμού της ολοένα και πιο εξειδικευμένης κοινωνιολογικής και ιστορικής έρευνας. Σαν τέτοιος ο κοινωνικός κονστρουκτιβισμός εμφανίζεται σήμερα σαν κάτι που ορίζει τον εαυτό του σαν ένα στενό ακαδημαικό υποπεδίο – καινοτόμες μελέτες. Προς το παρόν, δεν δείχνει καμμιά τάση να φτάσει μακρύτερα, να διαμορφώσει εννοιολογικούς συνδέσμους προς το μεγαλύτερο ερώτημα σχετικά με την τεχνολογία και την κατάσταση του ανθρώπου το οποίο απασχολούσε κοινωνικούς και πολιτικούς διανοητές τον 19^ο και τον 20^ο αιώνα.

Η διανοητική τάση του κοινωνικού κονστρουκτιβισμού εμφανίζεται σε μια κρίσιμη στιγμή. Στα τέλη του 20^ου αιώνα, πάρα πολλοί άνθρωποι - διαννοούμενοι και απλοί πολίτες- έχουν αρχίσει να συνειδητοποιούν ότι το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι το πώς δομείται η τεχνολογία αλλά το πώς θα βρεθούν τρόποι να ξαναφτιαχθεί ο κόσμος μας που είναι φτιαγμένος γύρω από την τεχνολογία. Έχοντας έρθει αντιμέτωπος με κοινωνικά και περιβαλλοντικά προβλήματα, υπάρχει μια αυξανόμενη αναγνώριση ότι αυτό που χρειάζεται είναι μια διαδικασία αλλαγής κατεύθυνσης των τεχνολογικών συστημάτων και έργων με τρόπους εμπνευσμένους από δημοκρατικές και οικολογικές αρχές. Το πώς θα συμβεί αυτή η αναδόμηση είναι ένα ανοιχτό ζήτημα, ένα θέμα ευρείας μελέτης , συζήτησης και δράσης. Πιστεύω ότι είναι η μεγάλη πρόκληση για σκέψη στις επόμενες δεκαετίες. Πόσο τραγικό θα ήταν να ανακαλύψουμε ότι την στιγμή της μεγάλης πρόκλησης πολλοί διαπρεπείς διαννοούμενοι της τεχνολογίας και της κοινωνίας έχουν ενδώσει σε βαρετούς αποπολιτιστικούς σχολαστικισμούς. Φαίνεται λοιπόν ότι ο κονστρουκτιβισμός είναι μια τάση που αδυνατεί να δώσει απαντήσεις στα ερωτήματα του σύγχρονου ανθρώπου και συγκεκριμένα στο πως η τεχνολογία θα αποκτήσει την κοινωνικά διάσταση που θα πρέπει να έχει. Με αυτό το σκεπτικό ο κονστρουκτιβισμός είναι μια ξεκομμένη από την πραγματικότητα φιλοσοφία.

Ευτυχώς αυτό δεν χρειάζεται να συμβεί. Φαίνεται ότι τα ερωτήματα τα οποία οι κοινωνικοί κονστρουκτιβιστές τυπικά αγνοούν είναι αυτά τα οποία ένας μεγάλος αριθμός σύγχρονων φιλοσόφων , θεωρητικών της πολιτικής και κοινωνικών ακτιβιστών βρίσκουν ακόμα ενδιαφέρον στο να θέτουν. Παρά το γεγονός ότι υπάρχουν πολλά που μπορούμε να μάθουμε από την νέα κοινωνιολογία της τεχνολογίας, υπάρχουν πλευρές αυτού του τρόπου σκέψης οι οποίες θα πρέπει να υποστούν κριτική, να επαναδομηθούν και να επανεστιάσουν γύρω από μια καθαρότερη κατανόηση των στόχων τους οποίους η σκέψη μας οφείλει να έχει. Κατά τον Winner υπάρχουν σήμερα φιλόσοφοι που προσπαθούν να δώσουν απαντήσεις στα ερωτήματα στα οποίο οι κονστρουκτιβιστές αδυνατούν να δώσουν. Ωστόσο, οι απόψεις αυτές θα πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο ευρείας μελέτης και κριτικής.