7. Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ VIRTUAL ΚΑΙ Η ΤΑΛΑΙΠΩΡΙΑ ΤΟΥ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ

Το αγγλικό λεξικό Webster προσδιορίζει την έννοια αυτού του “δυνητικού” - “virtual” ως εξής: “Virtual: being in essence or effect but not in fact.” Με άλλα λόγια και σε μια κάπως ελεύθερη μετάφραση, το λεξικό Webster λέει πως “κάτι είναι “δυνητικό,” όταν ουσιαστικώς υπάρχει και ισχύει, αλλά δεν είναι (πραγματικό) γεγονός.” Αφού λοιπόν οποιαδήποτε προσομοίωση από την φύση της “μιμείται” ένα πραγματικό αντικείμενο ή γεγονός, μ’ αυτή την έννοια μπορεί να θεωρηθεί ότι η εμπειρία της “δυνητικής πραγματικότητας,” που στηρίζεται στα τεχνητά “εφφέ” των γραφικών του υπολογιστή, δημιουργεί ένα περιβάλλον, που μπορεί να περιγραφεί με δύο αντίθετες έννοιες του πραγματικού: Το περιβάλλον της δυνητικής πραγματικότητας αφενός είναι πραγματικό, με την έννοια ότι υπάρχει και ισχύει, και αφετέρου δεν είναι πραγματικό, με την έννοια ότι αποτελεί μια προσομοίωση του πραγματικού! Λόγω του οξύμωρου αυτού χαρακτήρα του όρου “δυνητική πραγματικότητα,” δεν είναι λίγοι εκείνοι που τον βλέπουν με μεγάλο σκεπτικισμό και προτιμούν να μιλούν για “συνθετική εμπειρία” ή “συνθετικό περιβάλλον” ή “τεχνολογία προσομοίωσης” ή “τεχνητή πραγματικότητα” ή και απλώς “κυβερνοχώρο.” Εν πάσει περιπτώσει όμως, ο όρος “Virtual Reality” (που εδώ τον αποδίδουμε ως “δυνητική πραγματικότητα”) έχει επικρατήσει σχεδόν καθολικά, γεγονός προς το οποίο πιθανόν να συνέβαλαν και οι προτιμήσεις των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης.

Αν πάντως θέλαμε να αναζητήσουμε την βαθύτερη έννοια της λέξης “δυνητικό” (“virtual”), θα έπρεπε να κάναμε μια ιστορική αναδρομή, για να βλέπαμε πότε και πώς χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά η λέξη αυτή. Φαίνεται λοιπόν πως η πρώτη χρήση της λέξης “virtual” έγινε στη μεσαιωνική φιλοσοφία. Πιο συγκεκριμένα, αποδίδεται (Heim, 1993) στον φιλόσοφο του μεσαίωνα John Duns Scotus (Ιωάννη Δούντσιο Σκώτο) (1266;-1308) η καθιέρωση των δύο σχετικών λατινικών λέξεων, του επιθέτου “virtualis” και του επιρρήματος “virtualiter.” Η πρόθεση του Duns Scotus ήταν να συμβιβάσει τη διαφορά που υπάρχει μεταξύ αφενός της ενιαίας ουσίας κάποιου πράγματος ή όντος κι αφετέρου των εμπειρικών ιδιοτήτων του. Έτσι, για να υποστηρίξει ότι οι διαφορετικές εμπειρικές ιδιότητες κάποιου όντος ή πράγματος περιλαμβάνονται κι αυτές στην ίδια την έννοιά του και επειδή ήθελε να αποκλείσει την τυπική αναγωγή (αφού τότε ταυτιζόμενες με την ουσία δεν θα μπορούσαν να είναι ιδιότητες), έπρεπε να επινοήσει μια ξεχωριστή λογική κατηγορία ύπαρξης των εμπειρικών ιδιοτήτων, αυτήν που την προσδιόριζε με το επίρρημα “virualiter” (“virtually”). Φυσικά, μια τέτοια σχολαστική τοποθέτηση βασίζεται στην οντολογική παραδοχή της σταθερής ταυτότητας των πραγμάτων, που είναι ανεξάρτητη από τους εμπειρικούς προσδιορισμούς των ιδιοτήτων (χαρακτηριστική θέση για την φιλοσοφία εκείνης της εποχής). Εκείνο όμως που έχει για μας σήμερα ιδιαίτερη σημασία είναι το γεγονός ότι ο φιλοσοφικός στοχασμός του Duns Scotus μας προτρέπει να δούμε την πραγματικότητα μ’ έναν γενικότερο τρόπο, ενσωματώνοντας σ’ αυτήν και μια σειρά από συνθήκες ύπαρξης, που δεν είναι ακριβώς πραγματικές, αλλά είναι απλώς δυνατές σαν τέτοιες, είναι, δηλαδή, δυνητικές (virtual).

Πέρα όμως από την Φιλοσοφία, ίσως να άξιζε να κάναμε κάποιες παρατηρήσεις για την πλούσια ιστορία των χρήσεων του όρου “δυνητικός” (“virtual”) και στις Επιστήμες. Χρησιμοποιήθηκε λοιπόν στην Οπτική στις αρχές του δέκατου όγδοου αιώνα για την περιγραφή του διαθλωμένου ή ανακλωμένου ειδώλου ενός αντικειμένου. Αργότερα τον δέκατο ένατο αιώνα, μελετάται στη μηχανική η “δυνητική ταχύτητα,” η “δυνητική ορμή,” το “δυνητικό έργο” των κινούμενων σωμάτων. Πιο πρόσφατα, ο όρος αυτός χρησιμοποιείται και στην φυσική των στοιχειωδών σωματιδίων για την περιγραφή κάποιων υποατομικών σωματιδίων, που εμφανίζονται τόσο φευγαλέα ώστε δεν μπορούν να ανιχνευθούν. Από τον Αύγουστο του 1972, που η IBM εισήγαγε την “δυνητική μνήμη” (“virtual memory”) στα καινούργια τότε συστήματα 370/158 και 370/168, ο όρος αυτός άρχισε να εισάγεται και στην Πληροφορική. Στο Λεξικό της Πληροφορικής του Alan Freedman αναφέρονται 17 όροι που περιέχουν το “virtual” (Freedman, 1993), όπως μεταξύ άλλων, “Virtual 8086 Mode,” “virtual circuit,” “virtual machine,” “virtual memory,” “virtual monitor,” κλπ. Στο λεξικό αυτό το επίθετο “virtual” προσδιορίζεται σαν “ένα προσομοιωμένο ή ιδεατό περιβάλλον, που συνεπώς αναφέρεται σχεδόν στα πάντα.”

Σ’ αντίθεση όμως από όλη αυτή την πλούσια φιλοσοφική σηματοδότηση και την παράδοση στις επιστήμες της απόδοσης στα ελληνικά του “virtual” σαν “δυνητικό,” συχνά στην δεκαετία του 1990 το “virtual” φέρεται να αποδίδεται σαν “εικονικό.” Το πρόβλημα με την “εικονική πραγματικότητα” είναι ότι η “virtual reality” δεν είναι καμιά προσποιητή ή φτιαχτή ή πλαστή πραγματικότητα (ούτε φυσικά μια τεχνολογία που περιορίζεται μόνο στην αναπαράσταση της “εικόνας”). Όπως κι ο “virtual war” δεν είναι ο προσποιητός κι αναίμακτος πόλεμος των “εικονικών αερομαχιών” (ούτε φυσικά το “virtual sex” έχει ο,τιδήποτε κοινό με το “εικονικό” του “εικονικού γάμου”). Εντελώς αντίθετα, στη σύγχρονη εκδοχή του, έτσι όπως διαμορφώθηκε από τις τρέχουσες χρήσεις των τεχνολογιών της πληροφορίας και της επικοινωνίας, το “δυνητικό” (“virtual”) έχει καταλήξει να αντιστοιχεί σε μια κατάσταση του πραγματικού, που διαμεσολαβείται από τις τεχνολογίες αυτές μέσω πληροφοριακών υπολογισμών και προσομοιώσεων, ελέγχου από απόσταση κι αλληλεπίδρασης ανθρώπου μηχανής (υπολογιστικού συστήματος). Για αυτό, το “δυνητικό” (“virtual”) δεν είναι καθόλου “εικονικό,” όπως δεν ήσαν καθόλου “εικονικοί” οι βομβαρδισμοί του Ιράκ και της Σερβίας.